Complotdenken in tijden van corona: Iedereen heeft recht op eigen mening, maar niet op eigen feiten

Toen de corona-crisis net was begonnen, klonk vaak de verzuchting: “Luisterden de mensen maar net zo goed naar klimaatwetenschappers als naar virologen!” Nu het virus minder zichtbaar is geworden en we juist steeds meer beginnen te balen van de maatregelen wordt de onderliggende wetenschap steeds meer gewantrouwd. De parallellen met de klimaatdiscussie zijn pijnlijk om te zien.

Wetenschapsontkenning en pseudoscepsis gaan vaak gepaard met complotdenken. Je moet voor jezelf per slot van rekening toch kunnen verklaren waarom al die wetenschappers zeggen wat ze zeggen? Dit is in de snelkookpan van het corona-debat zo mogelijk nog méér het geval dan in het klimaatdebat. Denk aan al die nonsens over 5G en Bill Gates. Het antivaccinatiegedachtengoed, dat bol staat van het complotdenken, steekt ook weer flink de kop op. Wetenschapsontkenning kan soms lachwekkend zijn – zoals het nog steeds voorkomende geloof in een platte aarde – maar ook bloedserieus en levensgevaarlijk.

Over dit thema schreef ik een ingezonden brief, die op 12 aug in Het Parool is gepubliceerd, hieronder in iets uitgebreidere vorm en met hyperlinks weergegeven:

Uit je kritiek, maar gebruik geen pseudo­wetenschappelijke retoriek

Raisa Blommestijn betoogt in Het Parool van zaterdag 8 augustus dat we niet iedereen die kritiek uit op het coronabeleid meteen als complotdenker moeten wegzetten. Als voorbeeld noemt ze echter mensen die wel degelijk met complotdenken dwepen.

Neem Doutzen Kroes, die de overheid, media en farmaceutische industrie ervan verdenkt het virus te gebruiken om de bevolking te controleren. Ook noemt ze de actiegroep Viruswaanzin, sinds kort omgedoopt tot Viruswaarheid. Die groep is een schoolvoorbeeld van antiwetenschappelijk complotdenken. Volgens hun charismatische voorman Willem Engel kunnen we het coronavirus te lijf met behulp van vitamines, knuffelen en mediteren. Hij koestert een diep wantrouwen tegenover de medische wetenschap en vergelijkt het overheidsbeleid met de jodenvervolging in de Tweede wereldoorlog. Dat neemt niet weg dat hij – met hulp van de media – een grote invloed heeft op het maatschappelijk debat.

Blommestijn noemt alleen mensen die de huidige maatregelen te streng vinden. Maar er zijn ook critici die het Nederlandse beleid juist te vrijblijvend vinden en pleiten voor striktere maatregelen. In tegenstelling tot de voorbeelden die Blommestijn noemt, maken deze critici zich in de meeste gevallen niet schuldig aan complotdenken.

Natuurlijk moet kritiek op het overheidsbeleid serieus genomen worden. Maar laten we daar wel de voorwaarde aan verbinden dat de argumentatie een logische en feitelijke basis heeft. En laat dat nu juist vaak ontbreken – ook bij de voorbeelden die zij noemt. Wetenschapsontkenning komt vaak voort uit onvrede met het gevoerde beleid of een gevoel van ressentiment en onzekerheid.. Het is dan psychologisch de makkelijkste manier om het probleem maar te ontkennen (“5G!”) of te bagatelliseren (“is maar een griepje!”). Ik zou dus willen zeggen: uit je kritiek luid en duidelijk maar gebruik daarbij geen pseudowetenschappelijke retoriek. En als je niet zonder kunt, is dat een reden om je positie te heroverwegen.

Laten we, juist in tijden van crisis, het hoofd helder houden en vertrouwen op de wetenschap als methode bij uitstek om de werkelijkheid om ons heen te begrijpen. Vervolgens kunnen we, mede op basis van die wetenschappelijke informatie, bepalen hoe we met de crisis om willen gaan. In de politieke besluitvorming daarover kunnen we het natuurlijk hartgrondig met elkaar oneens zijn. Maar een gedeelde visie op de werkelijkheid, zoals de wetenschap die met enig voorbehoud en voortschrijdend inzicht verschaft, is daarbij onontbeerlijk. Complottheorieën en wetenschapsontkenning kunnen we missen als kiespijn.

In een lange en zeer informatieve twitter draad schiet Roland Bouman het betoog van Raisa Blommestijn totaal aan flarden. Zijn samenvatting:

1) De stelling dat “alle” coronabeleid critici worden weggezet als “complotdenkers” is gewoon niet waar. Er is – voor zover mogelijk – wel degelijk inhoudelijke discussie.

2) Diegenen die als complotdenker worden “weggezet”, hebben dat te danken aan het feit dat ze – spoiler – complotdenkbeelden verspreiden. Die complotdenkbeelden bestaan grotendeels uit ongegronde beschuldigingen, maar kennelijk mag dat dan weer wel van Blommestijn. Hypocriet.

3) Volgens Blommestijn heeft de “beschuldiging” van complotdenker tot doel om de critici monddood te maken. Als dat echt zo zou zijn, dan blijkt dat wel een bijzonder ineffectieve methode. Je zou juist kunnen zeggen dat de wappiegekke complotten van Engel c.s. juist de echte zinvolle kritiek, die er toch ook is, volkomen verstikt. Want alle sensatie en media aandacht gaat op dit moment uit naar Engel. Engel predikt inmiddels een burgeroorlog en een revolutie. Maar wees vooral lekker open-minded eh. Brains on the floor.

Deze dynamiek herkennen we ook in het klimaatdebat. Pseudosceptici beweren graag dat ze door de media worden geweerd, terwijl het tegendeel juist waar is: ze krijgen een bovenmatig groot podium toebedeeld, juist omdat ze contraire denkbeelden verkondigen en ondanks het feit dat ze lak hebben aan de wetenschap.

In tegenstelling tot wat Blommestijn beweert wordt complotdenken door veel mensen juist veel te serieus genomen! Hoe met dit fenomeen om te gaan is een lastige vraag. Mensen die zich tot hun oren in complottheorieën hebben gewenteld zijn meestal niet langer voor rede vatbaar. In plaats van alle aandacht te richten op de meest extreme stemmen – wiens ego en invloed daardoor nog verder groeit – kan het nuttiger zijn om verdere verspreiding van wetenschapsontkenning tegen te gaan. Om een misinformatie-epidemie in te dammen is het belangrijk dat mensen een goede ‘bullshit-detector’ ontwikkelen en kritisch blijven nadenken. Inzicht in veelgebruikte drogredeneringen kan helpen om antiwetenschappelijke retoriek te herkennen, zodat mensen zich er minder snel door in de luren laten leggen. Zoals Rasmus Benestad op RealClimate schrijft over ditzelfde thema:

People have a right to reliable and truthful information.

Een ander aspect van Blommestijn’s betoog is dat het onterecht tot complotdenker bestempelen van critici “de gezondheid van de democratie” schaadt. Aangezien haar premisse niet klopt – het is volledig terecht dat complotdenkers als zodanig benoemd en herkend worden, en hun zichtbaarheid wordt door hun extreme denkbeelden juist eerder vergroot dan verkleind – is haar conclusie niet geldig. Maar toch is het interessant om  bij die gedachte stil te staan. Het dieperliggende punt dat een goed functionerende democratie baat heeft bij een open en stevige discussie over het te voeren beleid onderschrijf ik volkomen. Voor een democratie is het echter ook belangrijk dat de burgers goed geïnformeerd zijn; misinformatie schaadt de democratie. Het is spijtig dat iemand die aan de universiteit doceert over totalitarisme daar zo weinig oog voor heeft, of het onderscheid tussen zin en onzin niet ziet.

De journalist Leon Verdonschot schreef een uitstekend artikel, als open brief aan Willem Engel, dat heel relevant is in deze context:

‘We leven in bezet gebied. De vergelijkingen met de Jodenster zijn gemaakt, en ik denk dat we daar niet ver vandaan zijn.’ Je zei het echt, en je leek net zo ingenomen met die vergelijking als met jezelf. Terwijl een geestverwant van je een spandoek omhooghield met de tekst ‘Waar sta jij op 4 mei’, zei je ook dat burgemeester Aboutaleb ‘hoogverraad’ pleegde aan zijn volk. En wie niet weet wat met hoogverraders dient te gebeuren, die heeft kennelijk al lang niet meer naar Lange Frans en zijn gasten geluisterd.

De bedreigers van onze democratie komen vermomd als de verdedigers ervan.

Andere bronnen over de misinformatie epidemie:

Michael Mann in Newsweek:

If there is a silver lining, it is that the failure of the current administration to respond meaningfully to the pandemic lays bare the deadliness of ideologically motivated science denial. This applies to the even greater crisis of human-caused climate change and the need to treat it as the emergency it is.

Özcan Akyol in het AD: Willem Engel is de moderne sekteleider die onze samenleving in gevaar brengt

Er werden in pathetische toespraken samenzweringentheorieën uitgesproken, waarbij de sprekers suggereerden dat ‘Big Pharma’ corona had ontwikkeld en dat Bill Gates ons allemaal ging chippen of zo, met vaccins, zodat we niet langer zelf over onze keuzes konden gaan.

NRC: Vonnis tegen Viruswaanzin is er een om in te lijsten

Het is derhalve niet billijk om de betrouwbaarheid van de deskundigen al te gemakkelijk ter discussie te stellen. Het is mij in dit kader een raadsel waarop de stichting Viruswaarheid haar standpunt heeft gebaseerd dat er in Nederland geen virus meer rondwaart.

Hester Zitvast op MSN: ‘Nee Doutzen, we moeten dus helemaal niet allemaal zelfstudie doen’

Na talloze columns over vaccineren had ik kunnen weten dat het voeren van een gesprek met mensen die de afslag richting achterdocht hebben genomen compleet zinloos is; ze geloven de gekste dingen.

Als we massaal de wetenschap gaan wantrouwen, krijg je een heel gekke situatie. Wetenschap is niet ’ook maar een mening’.

Gerri Eickhof in een interview met de Volkskrant:

Het werk is op het moment niet zo makkelijk. Je hebt te maken met mensen die, in hun redeloosheid, overtuigd zijn van hun eigen redelijkheid. Ze proberen te overtuigen heeft in mijn ervaring heel weinig zin.

95 Reacties op “Complotdenken in tijden van corona: Iedereen heeft recht op eigen mening, maar niet op eigen feiten

  1. Dank Bart voor het slaan van al deze spijkers op hun kop. Laatst had ik een gesprek met een bevriend iemand uit de buurt die wat eigen “research” naar het coronavirus had gedaan. Dat gesprek heb ik na een paar lange monologen (van mijn kennis) moeten afbreken. Ik heb hem ook gezegd dat hij praatte als een complotdenker. Dat snapte hij wel, maar zijn research loog er toch niet om, vond hij.
    Ik ben het eens met de mensen die zeggen dat er niet tegen te praten valt. Wat deze mensen hebben is een soort geloofsbehoefte. Die geloofsbehoefte is als een slot die door de sleutel van een complot wordt ontsloten. En dan is er een psychische dynamiek ontstaan die moeilijk te veranderen is.

  2. Bart,
    ik snap complotdenkers wel doordat ik zelf een complotdenker ben. Concreet: de organisatie van de twijfelbrigade heb ik altijd als een complot gezien: gericht lobbyen, gericht geld schuiven, gericht de media bespelen – de hele mikmak. Ik had goede redenen om in dit opzicht complotdenker te zijn, daar ga iknu niet over uitwijden.

    Wat ik wil zeggen is dat iemand als Doutzen Kroes of Willem Engel geen complotdenkers zijn. Ze weten gewoon niet waar ze het over hebben. Hun argumentatie is een seculiere variant van wat religieus-orthodoxe gelovigen ’straf van god’ of de ‘duivel’ noemen.

  3. Sjouke Kingma

    Complimenten voor deze heldere uiteenzetting en de vele verwijzingen. Ik vind het bizar om te zien hoeveel mensen meegaan in het complotverhaal van de zogenaamde dictatuur. Het verbaast me ook dat een groep mensen met een spiritueel / new age wereldbeeld klakkeloos de leuzen overneemt uit de populistisch rechtse hoek waar ze totaal geen verwantschap mee hebben. Een kennis van me die zeer actief is bij hulp aan vluchtelingen in Griekenland, deelt bijvoorbeeld moeiteloos een filmpje van Wybren van Haga die beweert dat de pandemie voorbij is.
    Overigens vind ik – in tegenstelling tot Goff Smeets – dat Doutzen Kroes en Willem Engel wel complotdenkers zijn. Hun variant op de ‘duivel’ neemt de vorm aan van een complot van de instanties (overheden en bedrijven, eventueel aangevuld met Deep State en Bill Gates) om de burgers hun wil op te leggen.

  4. Hans Custers

    Dirk,

    Ik vermoed dat veel mensen moeite hebben met onzekerheid. En de wetenschap kan m.b.t. corona simpelweg geen zekerheid bieden: er is nog veel niet bekend over het virus en hoe mensen zich de komende tijd zullen gedragen is ook behoorlijk onzeker. Ik vermoed dat dat ook bijdraagt aan het succes van lieden die pretenderen wel zekerheid te kunnen bieden. In dat opzicht is “geloofsbehoefte” inderdaad een goede woordkeus.

    Het vervelende is dat de wetenschap hier geen oplossing voor heeft. Want wetenschappers kunnen het niet maken om de onzekerheid te verzwijgen. Alleen al omdat dat onethisch zou zijn. En op termijn zou het natuurlijk ook contraproductief zijn. Ik weet ook niet goed hoe je mensen die daarom hun heil zoeken bij complottheorieën en wetenschapsontkenning nog zou kunnen bereiken. Ze helpen om op een andere manier met onzekerheid om te gaan zou een optie kunnen zijn, maar hoe doe je dat?

    Goff,

    Het “complot” dat jij beschrijft is geen complot. Het is opportunisme. Dat is een belangrijk verschil: op korte termijn het eigen belang of de eigen opvattingen najagen versus een uitgekiende strategie die door allerlei partijen doelbewust wordt uitgevoerd. Opportunisme is veel moeilijker te bestrijden, omdat de opportunist zich simpelweg altijd aanpast aan de omstandigheden. Een complot met een uitgekiende strategie kun je blootleggen en eventueel doorkruisen met een eigen strategie. Met opportunisme is dat veel moeilijker.

  5. Hans,
    de internationale twijfelbrigade heb ik altijd beschouwd als een complot. Het was/is een georganiseerde, goed-gefinancierde en media-genieke operatie. Met uitgebreid aangetoond een ’uitgekiende strategie’ (jouw woorden). Het was een weldoordacht complot tegen de energietransitie. Die tijd is definitief voorbij,

    Sjouke,
    prent het in je hoofd: types als Doutzen Kroes en Willem Engel zijn Facebook fenomenen. Facebook is de onzin-generator, niet de mening van types als DK of WE.

  6. lieuwe hamburg

    Goff,

    Hoor jij in onderstaand fragment de complotdenker? Ik denk dat het gewoon het wereldbeeld is van een ex CEO van een groot energie bedrijf zoals er zoveel zijn geweest. Dieselgate was een complot. Ik ben het met je eens dat de tijd van dit soort (top) mannen en denkbeelden wel achter ons ligt.

  7. Complotdenken is van alle tijden. Maar met wijdverbreide beschikbaarheid van social media kunnen complotdenkers heel snel een eigen community online oprichten. Dit gaat volledig buiten de regulaire media om dus negeren helpt niet veel. Ze vinden elkaar wel en verspreiden hun veelal warrige gedachten en niet al te fris gedachtegoed. Toch denk ik dat er verschillen zijn tussen corona en klimaatverandering wat betreft complotdenken. Hoewel het aannemelijk is dat iemand die op een bepaald gebied warrig is dat ook zal zijn op andere verwante gebieden. Wie spoken ziet in vaccinatie zal makkelijk ook in coronavirus-complotten gaan geloven. Het is een kwestie van verward denken en selectief informatie opzoeken. Wat met behulp van internet en Google en social media niet erg moeilijk zal zijn. Mensen raken snel heel vaardig in het vinden van gewenste informatiebronnen en kunnen dit snel doorgeven binnen hun community.

  8. Ik hoor wel eens, “slik jij zo maar wat die alarmisten (wetenschappers) zeggen?”
    Dan vraag ik, als jij de wetenschappelijk methode niet vertrouwt, wie vertrouw je dan meer? Maar daar krijg ik dan nooit antwoord op.
    Iedereen moet er dan ook van doordrongen zijn dat het complotdenkers nooit om de wetenschappelijke methode gaat, maar puur om het eindresultaat. Egoïsme ten top!

  9. Weinig verrassend misschien, maar veel notoire pseudosceptici vallen als een baksteen voor corona-complottheorieën en pseudowetenschap. Enkele voorbeelden:

  10. Willem Schot

    Complottheorieën en allerlei groepsvorming omtrent misleidende onwetenschappelijke theorieën. Wat zijn dat voor verschijnselen? Moeten we niet eerst even globaal kijken wat daarvan de oorzaken en achtergronden zijn.

    Behalve struisvogelpolitiek en psychisch vlucht gedrag is een heel belangrijke factor dat de mens een sociaal wezen is, biologisch en psychisch. Mensen nemen kritiekloos ideeën van elkaar over. Zelfs de meest vreselijke en moordlustige ideeën kunnen zich sneller dan een gevaarlijk virus onder een bevolking verspreiden, zoals bij het nationalisme in de jaren 1930. Daarbij doet het er weinig toe of die ideeën op een wetenschappelijk controleerbare waarheid berusten, veel meer van belang is het gezag van de verspreiders en het hele groepsgebeuren. Een ontwikkeling tot wetenschappelijk en technisch denken, zoals we dat nu hebben, is er nog maar sinds korte tijd in het kader van de geschiedenis van de mensheid. Vele duizenden jaren lang werd elke nieuwe ontwikkeling binnen de groep de kop ingedrukt door complottheorieën, zoals bijvoorbeeld: die efficiëntere manier om waterputten te slaan mag niet van de voorouderlijke geesten. Normaal is dat het leven van de mensen bepaald wordt door angst vanwege allerlei, bij nader inzien, rare en onjuiste theorieën. Gelukkig zijn wij daar nu bovenuit gegroeid, maar wij zijn nog wel die zelfde mensen.

    Wij zijn sociale wezens, maar we leven in een westerse samenleving waar geen rekening gehouden wordt met de collectieve natuur van de mens. Hier wordt individualisme gepredikt, vrijheid, die in veel opzichten een illusie is. We hebben in het westen veel bereikt doordat ons individualisme een grootst wetenschappelijk en technische ontwikkeling bevorderde. Nu lopen we echter tegen onze beperkingen aan en zullen we moeten erkennen dat het collectivisme van Oost Azië beter werkt, dus niet alleen van China, maar ook Korea, Japan, Taiwan bijvoorbeeld. Dat is iets wat ook duidelijk blijkt uit bijvoorbeeld de aanpak van deze corona crisis.

  11. Goed artikel en absolute vrijheid bestaat zeker niet. wat de klimaatverandering betreft geloof ik persoonlijk dat het reeds tien na twaalf is, men is nu steeds bezig met het virus en dit omdat de mensen dat aan te lijve ondervinden, en het klimaat, dat is iets op langere termijn. Maar ondertussen zien we de hittegolven toenemen, het zal nog extremer worden en de hittegolven zullen in tijd langer duren, maar hebben we nog tijd, en water genoeg????

  12. De discussie raakt inderdaad aan hoe jouw vrijheid zich verhoudt tot die van anderen.
    Eerder schreef ik daarover:

    Your right to your freedom shouldn’t interfere with other people’s right to their freedom.
    If you don’t want to take your responsibility, it’s far easier for peace of mind to ignore the signs that you may adversely affect others, than to live with that uncomfortable knowledge.

  13. Willem, dat is m.i. heel raak gezegd: collectivisme zit in de menselijke natuur. Sterker nog, meer dan enig ander dier is de mens een kuddedier. Geen ander dier kan zo goed imiteren als de mens, en dat is een van de mechanismen van leren.
    Een halfgeleider is een materiaal met verontreinigingen die het zijn specifieke elektrische eigenschap geeft. Zo zie ik individualisme ook: een uitzondering op het normale menselijke functioneren, dat, in samenhang met collectivisme de mensheid tot grote hoogten heeft opgestuwd.
    Maar waar nu precies de sweet spot zit in verhouding tussen individualisme en collectivisme is voor mij een open vraag. De wereld is bezig met een groot experiment waar drie verhoudingen worden uitgeprobeerd: individualisme (VS), collectivisme (China) en iets er tussen in (Europa).
    Het is geen zuiver experiment, natuurlijk, want ze reageren op elkaar, en dan hebben we natuurlijk ook Afrika, misschien wel het meest vitale continent op lange termijn.

  14. Dirk, zijn er niet meer gradaties dan alleen collectivisme en individualisme? Er zijn mensen die tevreden zijn tot een kleine groep te horen en mensen die het zo veel mogelijk mensen naar de zin willen maken. Gradaties te over lijkt me.

  15. @Lieuwe,
    ik hoor in het fragment dat je in je link geeft een monoloog van R. Willems (een old boy’s netwerker) over van-alles-en-nog-wat en die daar van zijn tafelgenoot (een theoloog) alle gelegenheid voor krijgt. Het is geen gesprek, het is geen interview. En inhoudelijk is het een mooi voorbeeld van ‘bullshit’ in de betekenis die de filosoof Harry Frankfurt eraan heeft gegeven in zijn roemruchte essay ‘On bullshit’ van alweer ruim drie decennnia jaar geleden. Niks nieuws onder de zon.

    Complottheoriën zijn verdenkingen van samenzwering terwijl die verdenkingen geen grond hebben. Dat ongegronde verdenkingen viraal kunnen gaan is te danken/wijten aan de samenzwering van mensen met geld op zak en wegwijsheid op de social media: de georganiseerde des-informatie industrie. Denk aan de Breitbart website, het alt-right circuit in USA, De Dagelijkse Standaard in NL, Schild & Vrienden in België, de inmenging van Russische hackers bij de laatste presidentsverkiezingen in USA.

    @Bart,
    Met ‘vrijheid en verantwoordelijkheid’ (jouw woorden) heeft het niets te maken. Het gaat om ‘fraudulent conduct’ van de georganiseerde des-informatie industrie die kundig gebruik maakt van de sociale media. In die media zit het probleem: des-informatie als structurele component in het verdienmodel.

  16. Willem Schot

    De samenleving in bijvoorbeeld de middeleeuwen was een en al samenzwering en desinformatie van de kant van grote groepen uit de heersende standen, geestelijkheid en adel, aan de burgerij. Dit is alles in de geschiedenis ver voor het gebruik van moderne media nog veel erger geweest dan nu.

    We hebben nu een tijd achter de rug van ca 1950 tot 2000 waarin rationalisme belangrijk was en inhoud van de media redelijk waarheidsgetrouw was en dienend aan de stabiliteit van de samenleving. Dat was wel een eenheid, weliswaar gestut door onderling verschillende zuilen. Belangrijke idealen zoals persvrijheid passen goed in deze situatie en dragen bij tot stabiliteit, want in de redelijke discussie komt steeds het ware en het beste naar voren. Thans wordt het pad van de wetenschappelijke en rationele elan langzamerhand verlaten en treden er steeds meer verlangens op, die in het kader van de snel voortgaande technische ontwikkelingen onmogelijk zijn. Tendensen van nationalisme, wensen tot ongebreidelde vrijheid en dergelijke komen op doordat conservatieve mensen zich in het nauw gedreven zien, door de rationele inzichten in wat noodzakelijk is nu vooral op het gebied van klimaat beheersing en epidemie bestrijding. Zij willen de weerslag ontkennen, die de economische en technische ontwikkelingen op de lange termijn hebben. Hierbij wordt nu, evenals in het verleden gegrepen naar desinformatie van het publiek om de aandacht af te wenden van wat noodzakelijk is. Hierdoor ontstaat destabilisatie van de samenleving en wordt het Westers cultuur ideaal van vrijheid en individualisme ondergraven. In het Oosten blijft de eenheid sterker aanwezig door het overheersende collectivisme. We zien dus dat het Westen verzwakt in de concurrentie tussen West en Oost, nu anders dan in de Sovjet tijd.

  17. Willem Schot,
    je reactie i14 augustus 2020 om 17:12 is een treffend voorbeeld van wat de filosoof Harry Frankfurt ruim dertig jaar geleden ‘bulshit’ noemde (kun je gemakkelijk opzoeken). Je rijgt zonder controleerbare argumenten een handvol thema’s aan elkaar en concludeert dat “het Westen verzwakt in de concurrentie tussen West en Oost…”. Oef, dat zijn een heleboel denkstappen zonder ik maar één verantwoording van de stappen.

    Dat is dus bullshit van de borreltafel. kletskoek. Stel je voor dat je reactie viraal gaat en -tigK volgers krijgt die geloof hechten aan je beweringen. Sta je daarvoor in?

  18. Willem Schot

    GJ Smeets.
    Natuurlijk sta ik in voor alles wat ik beweer. Dat ik geen controleerbare argumenten zou brengen betekent niet dat mijn verhaal kletskoek is. Overigens zijn er bewijzen te over voor het feit dat het Oosten de economische en handelsstrijd wint. We zijn immers in alles afhankelijk van vooral China. Bijvoorbeeld bijna al onze geneesmiddelen, of de grondstoffen daarvoor worden China gemaakt. Er zijn meer wegen om achter de waarheid te komen dan de weg van meneer Frankfurt.

  19. lieuwe hamburg

    Goff,

    Je stelt dat de verspreiding van complottheorieën het gevolg is van de samenzwering van bijvoorbeeld: de Breitbart website en oa. De Dagelijkse Standaard in NL. Volgens mij kan het ook een verdienmodel zijn; er is altijd een markt voor ‘nieuws’ en ‘informatie’ die afwijkt van de MSN.

    Complotdenken:
    Eén op de tien Nederlanders gelooft dat er rond corona vieze spelletjes worden gespeeld.
    https://www.trouw.nl/binnenland/een-op-de-tien-nederlanders-gelooft-dat-er-rond-corona-vieze-spelletjes-worden-gespeeld~bd98ce41/

    Waarschijnlijk zit de wereld heel rommelig in elkaar.

  20. Bart,

    “Wetenschapsontkenning en pseudoscepsis gaan vaak gepaard met complotdenken. De parallellen met de klimaatdiscussie zijn pijnlijk om te zien”

    Ik begrijp dat je graag zo’n parallel wil zien. Kan je voorbeelden noemen van breed gedragen complot(denken) dat specifiek gericht is op de klimaatwetenschap?

  21. Sjouke Kingma

    Eén parallel wordt in het artikel al benoemd:
    Pseudosceptici beweren graag dat ze door de media worden geweerd, terwijl het tegendeel juist waar is: ze krijgen een bovenmatig groot podium toebedeeld, juist omdat ze contraire denkbeelden verkondigen en ondanks het feit dat ze lak hebben aan de wetenschap.

    Pseudosceptici beweren ook vaak dat wetenschappers de klimaatverandering overdrijven om zo meer subsidie te krijgen voor verder onderzoek. Of dat de overheid het klimaatverhaal gebruikt om de burgers een bepaalde kant op te dwingen. En dat het IPCC een politieke organisatie is waarin het AGW-verhaal doorgedrukt wordt (vergelijkbaar met beschuldigingen jegens de WHO nu). Kortom, parallellen te over.

  22. Pingback: De linke weekendbijlage (33-2020) - Kloptdatwel?

  23. Beste Bert Amesz,

    Kan je voorbeelden noemen van breed gedragen complot(denken) dat specifiek gericht is op de klimaatwetenschap?

    Daar zijn vele voorbeelden van. In ons land zijn er bijvoorbeeld de complottheorieën van Thierry Baudet (FvD), PVV en delen van de VVD over de klimaatwetenschap, samen goed voor meer dan 16% in de peilingen. Zo zegt Baudet over de klimaatwetenschap:

    Zelfs als je dat allemaal gelooft, wat dus op volkomen duistere, hekserijachtige quasiwetenschap berust…

    Lees uit 2019: https://www.ad.nl/binnenland/klimaatscepsis-groeit-vooral-bij-mannen-en-ouderen~a940c8be/

    De complottheorie van Baudet is, dat de klimaatwetenschap een samenzwering zou zijn tussen de VN, die een ‘wereldregering’ wil en de nationale staten af wil schaffen, en de wetenschap in al haar geledingen (de Nationale Academies, NASA, universiteiten, meer dan 10.000 publicerende klimaatwetenschappers, instituten zoals NOAA, KNMI, PBL enzovoorts).

    In de VS is bijna de gehele Republikeinse partij ten prooi gevallen aan dit complotdenken. Belangrijk voorbeeld is ook Climategate, het veronderstelde complot dat in 2009 ‘aan het licht kwam’ door de hack van de CRU servers van de University of East Anglia:

    https://en.wikipedia.org/wiki/Climatic_Research_Unit_email_controversy
    https://rationalwiki.org/wiki/Climategate

    De in Nederland meest gelezen site over klimaat, is nog steeds vernoemd naar de complottheorie (‘Climategate’). Uit talloze onderzoeken sinds 2009 is gebleken dat dit nergens op berust: de mondiale temperatuurstijging werd niet overschat… maar enigszins *onderschat* door het Hadley CRU. Ook is de ‘hockeystick’ geen product van een complot gebleken, maar door onafhankelijk onderzoek vele malen bevestigd en in meer detail in kaart gebracht. Michael Mann is in zijn gelijk gesteld onder meer door de Inspector General van de NSF, de hoogste wetenschappelijke instantie in de VS. Desondanks hangen velen nog steeds de complottheorie aan dat de ‘hockeystick’ ontkracht zou zijn.

    Een populaire variant is ook dat ‘Soros’ de klimaatwetenschap gecreëerd zou hebben. Blijkbaar is een tijdmachine van George Soros onderdeel van het complot… want de klimaatwetenschap stamt uit 1ste en 2e helft van de 19e eeuw (Fourier, Tyndall, Boltzmann, Arrhenius). Zo nu en dan zie je ook ‘Bilderbergers’ en ‘de Joodse bankiers’ opduiken in varianten van dit complotdenken.

    Het complotdenken is een wezenlijk onderdeel van zowel het klassieke fascisme en zijn voorlopers als van de neofascistische bewegingen die we nu in Europa zien opkomen (AfD, FvD, PVV, …)

  24. Lieuwe,
    Ik zie het zo:
    Uiteraard is het *georganiseerd* propageren van des-informatie een verdienmodel.
    – Breitbart (lees: de financier erachter, miljardair Robert Mercer) heeft veel geld belegd dat hij veilig wil stellen. Leugens verspreiden over klimaatverandering of over politieke opponenten of over een pandemie is een goedkope manier om dat te doen. Publiceren van ongegronde complot-verdenkingen is een vorm van sensatie-journalistiek. Dat hapt lekker weg speelt slim met lezers die weliswaar snappen dat “de wereld heel rommelig in elkaar zit” (jouw woorden) maar daar ressentiment tegen koesteren.
    – Hoe het met de financiering van De Dagelijkse Standaard is gesteld weet ik niet, ook weet ik niet hoeveel geld erin omgaat.

    Bert,
    de ‘denktanks’ en lobby-clubs gefinancierd door de gebroeders Koch is je toch wel bekend?

  25. Sjouke noemt een aantal voorbeelden. In het gelinkte conspiracy handbook staan verwijzingen naar literatuur waarin dit onderzocht is. Complotdenken ihkv klimaatverandering varieert van extreem en expliciet (bijv Trump’s beruchte tweet over een Chinees complot) tot vage beschuldigingen van een drang naar meer overheidscontrole of “our march toward world-wide socialist governance” en beschuldigingen dat het onderzoek politiek gestuurd en gemotiveerd zou zijn, dat pseudosceptici buitengesloten zouden worden en dat je alles aan klimaatverandering moet ophangen om onderzoeksfinanciering te kunnen krijgen. Pseudoscepsis is gedrenkt in complotdenken. Dat is op zich ook best logisch:

    The involvement of conspiracist ideation in the rejection of scientific propositions is widespread (Diethelm
    & McKee, 2009; Goertzel, 2010; Kalichman, 2009; McKee & Diethelm, 2010) and not altogether surprising: If a
    person rejects an overwhelming scientific consensus, such as the one for climate science (cf. Cook et al., 2013),
    then that person also needs to reject the possibility that the consensus emerged as the result of researchers
    converging independently on the same evidence-based view. Rejection of a scientific consensus thus calls for
    an alternative explanation of the very existence of that consensus, and the presumption of a conspiracy can
    provide that alternative (Diethelm & McKee, 2009; McKee & Diethelm, 2010; Smith & Leiserowitz, 2012).

  26. Ziek van Zorg

    Als je iets moet geloven -of het nu wetenschappelijk is aangetoond of niet- dan moet je er aan geloven. Het is bijzonder aanmatigend wat in deze brief gesteld wordt. Hiermee zou elke kritiek kunnen worden afgedaan als onzin. En elke criticus als complotdenker. Een zeer ongenuanceerde en ongefundeerde stelling. Laat staan wetenschappelijk verantwoord. Wat een wetenschappelijk feit is, dat is dat dergelijke feiten onderhevig zijn aan voortschrijdend inzicht en dus helemaal niet zo vaststaan als hier wordt aangenomen. Ik ben benieuwd wat je verdienmodel is. Echte wetenschappers baseren zich op waarheidsvinding en zijn dus altijd bereid om van inzicht te veranderen op basis van nieuw verkregen inzichten. Geen rigide orthodoxie graag wil je tenminste geloofwaardig blijven. En ook niet zo denigrerend doen. Dat stoot af.

    >

  27. Beste Ziek van Zorg,

    Het is niet aanmatigend wat er in de brief staat. Zo zegt Bart nergens dat *elke* kritiek afgedaan kan worden als onzin. De brief begint nou juist met “Uit je kritiek”, in chocoladeletters:

    In de brief lees je:

    Natuurlijk moet kritiek op het overheidsbeleid serieus genomen worden. Mits de argumentatie een logische en feitelijke basis heeft. En laat dat nu juist vaak ontbreken – ook bij haar voorbeelden. Wetenschapsontkenning komt vaak voort uit onvrede met het gevoerde beleid. Het is dan psychologisch de makkelijkste manier om het probleem maar te ontkennen (‘5G!’) of te bagatelliseren (‘is maar een griepje!’). Ik zou dus willen zeggen: uit je kritiek luid en duidelijk, maar gebruik daarbij geen pseudo­wetenschappelijke retoriek. En als je niet zonder kunt, is dat een reden om je positie te heroverwegen.

    Als je kritiek hebt op het overheidsbeleid, uit het dan als zodanig. De brief moedigt het nadrukkelijk aan. Voorkom echter dat je het verpakt in complottheorieën á la Willem Engel, Doutzen Kroes en de fantasten van ‘Climategate’.

    Je zegt: “dat dergelijke feiten onderhevig zijn aan voortschrijdend inzicht en dus helemaal niet zo vaststaan als hier wordt aangenomen

    Er is hier niemand die beweert dat wetenschappelijke resultaten ‘vaststaan’. ELKE wetenschap, ook de fysica en chemie waarop we al onze dagelijkse beslissingen baseren, wordt immers voortdurend verder verfijnd, ontwikkeld en bijgesteld: ‘science is not about certainty’. Eisen dat dit wél zo is voor er beslissingen en beleid plaatsvinden, is een onmogelijkheid. Carlo Rovelli:

  28. Hans Custers

    Goff,

    Waar ik (en ik vermoed ook Lieuwe) op wilde wijzen is het grote verschil tussen typische complottheorieën en de werkelijkheid.

    In complottheorieën is er altijd een briljante, tot in detail uitgewerkte strategie, die strak geregisseerd wordt uitgevoerd. De groep die het complot leidt heeft de touwtjes helemaal in handen. De werkelijkheid van desinofrmatie en anti-wetenschapspropaganda is veel rommeliger. Er is geen centrale leiding, maar verschillende clubs met (min of meer) dezelfde belangen trekken als het ze zo uitkomt wel samen op. En de strategie is vooral: throwing spaghetti at the wall and hoping something sticks.

    Er is veel meer spaghetti veel langer blijven plakken dan de eerste twijfelzaaiers hadden verwacht. Mede door ontwikkelingen in (vooral) Amerika: de polarisatie, de legalisering van corruptie (via versoepeling van wetten voor financiering van verkiezingscampagnes), de uitspraak van het Hooggerechtshof dat bedrijven mensenrechten zouden hebben (zoals vrije meningsuiting).

    Het is, kortom, niet één groot, centraal bedacht en geleid complot. Dat er onderdelen in zitten die je als complot zou kunnen bestempelen is wat anders. Dat kleine groepen mensen soms samenspannen om stiekeme plannetjes uit te voeren is natuurlijk een feit. Dat zal niemand ontkennen. Het grote verschil tussen werkelijk bestaande complotten en complottheorieën zit vooral in de omvang en complexiteit van het complot en in de (veronderstelde) perfectie waarmee het wordt uitgevoerd.

  29. ZvZ, wellicht moet je het blogstuk nog een keer lezen (maar dat zul je vast ook weer aanmatigend vinden). Ik schrijf namelijk o.a.:

    uit je kritiek luid en duidelijk maar gebruik daarbij geen pseudowetenschappelijke retoriek.

    Ik doe dus zeker niet elke kritiek af als onzin. En elke criticus als complotdenker. Maar als iemand onzin of complottheorieen rondbazuint mag dat wel als zodanig benoemd worden, vind ik. Vind jij van niet?

    Wetenschap is inderdaad geen rigide orthodoxie, maar blijkbaar beschuldig jij daar de wetenschap (of in ieder geval de huidige inzichten over corona) wel van. Waarom?

    Zo schreef ik o.a.:

    Maar een gedeelde visie op de werkelijkheid, zoals de wetenschap die met enig voorbehoud en voortschrijdend inzicht verschaft, is daarbij onontbeerlijk.

  30. Hans,
    Je maakt het m.i. onnodig ingewikkelder dan het is. Ik herhaal:
    – Complotten zijn aantoonbare en aangetoonde samenzweringen – follow the money van de gebroeders Koch of Robert Mercer.
    – Complottheoriën zijn van een totaal andere orde, het zijn geruchten)verdenkingen van enige samenzwering zonder aangetoonde grond voor het gerucht/verdenking.

    Hamvraag: ben ik een complottheoreticus als ik de broeders Koch en Robert Mercer als *georganiseerde* complotdeelnemers bestempel?

    Je zegt “En de strategie is vooral: throwing spaghetti at the wall and hoping something sticks.” Dat is m.i een fundamentele vergissing. De strategie van die mensen is niet op hoop gebaseerd maar op psycho-sociale wetenschap en heel veel data-mining. Niet toevallig dat de mensen van Breitbart een dikke vinger in de pap hadden/hebben bij de roemruchte data-fabriek Cambridge Analytica (alweer Robert Mercer) waarna whistleblower Cristopher Wylie van die fabriek een paar doekjes oplichtte en gedocumenteerd liet zien wat er er zich daar afspeelde: complot.

  31. lieuwe hamburg

    Hans,

    Ja, zo bedoel ik het ongeveer. Ik zie geen grote samenzwering en geen strakke regie.

    “Hedendaagse complotverhalen, het maakt niet uit waar ze over gaan, hebben twee constanten. De ‘officiële’ waarheid is een kwalijke, manipulatieve leugen; de gevestigde orde in al zijn hoedanigheden – politiek, overheid, media – is de vijand. En degene die die leugen ontmaskert, waant zich revolutionair, de verkondiger van een nieuwe orde. Het is vooral een sociale strijd, een moderne klassenstrijd.” (Bas Heijne)

    Wat Bas hierboven beschrijft is natuurlijk in sommige ogen ook een aantrekkelijke markt (geweest). Ik mis trouwens het woord wetenschap… https://www.groene.nl/artikel/worstelend-ten-onder-aan-het-eigen-gelijk

    Rechtse alternatieve media als GeenStijl, The Post Online en De Dagelijkse Standaard bestaan nog steeds en hebben dus bestaansrecht (want inkomen). Bekende influensers pikken een graantje mee en maken de verwarring almaar groter.

    ‘Zone flooding’ is het nieuwe woord voor een fenomeen waar we inmiddels mee vertrouwd zijn geraakt. Het werd onlangs gemunt door Vox-journalist Sean Illing, die zich heeft laten inspireren door Steve Bannon, een van de aartsvaders van de digitale propaganda. In 2018 schijnt Bannon gezegd te hebben: „De echte oppositie zijn de media. En de beste manier om hen klein te krijgen is flooding the zone with shit.’
    https://www.nrc.nl/nieuws/2020/05/22/het-complot-dat-ben-ik-a4000519

    “Throwing spaghetti at the wall and hoping something sticks.” (netjes verwoord)
    “Flooding the zone with shit.” (Bannon)

  32. Willem Schot

    Leuk artikel, Bob

    Desinformatie, complottheorieën, complotten, racisme, agressie het zit allemaal aan elkaar vast en het is onder ons. De mens is zoals hij is. De waarheid is vaak ver weg van de verklaringen die mensen geven van allerlei verschijnselen. Gelukkig hebben we nu sinds kort de wetenschap en natuurfilosofie, maar enkele generaties geleden poepten mensen van angst in hun broek als ze een komeet zagen. Veel dingen zoals het “feit” dat de aarde in het middelpunt van alle planeten staat (waaronder ook de maan en de zon) waren ook wetenschappelijk te bewijzen op grond van echte waarnemingen en een rationele theorie. Dat de aarde rond was, is al wel in de oudheid bewezen, maar nog steeds niet tot iedereen doorgedrongen. Heel begrijpelijk, want als je maar de juiste waarnemingen doet (in het kader van je theorie) kan je ook met een gyrokompas bewijzen dat de aarde niet ronddraait. Je moet dan met je kompas naar de Noordpool of Zuidpool gaan. Je mag dan niet al te lang op de pool waarnemen, want dan zou je misschien zien dat ook daar de aarde stiekem toch ook langzaam draait: in een jaar rond, maar om een andere as.

    Mensen zijn heel intelligent en daardoor instaat om de gekste theorieën te ontwikkelen en deze theorieën kunnen zich heel snel onder de mensen verspreiden. Mensen nemen ideeën namelijk snel kritiekloos van elkaar over op basis van gezag en groepsprocessen. Wat erg is, is dat deze dwalingen een afschuwelijke inhoud kunnen hebben met verschrikkelijke gevolgen. Dat hebben we ervaren voor en tijdens de tweede wereldoorlog.

  33. Hans Custers

    Goff,

    Wat Cambridge Analytica deed was vooral op basis van veel gegevens en brute rekenkracht iets gerichter spaghetti naar de muur gooien. Er zijn nogal wat twijfels over het wetenschappelijke gehalte van hun analyses. De eigenaren van dat bedrijf waren al net zulke opportunisten als hun klanten, dus wat ze er zelf over zeggen zou je met de nodige korrels zout moeten nemen.

    Lieuwe,

    “Flooding te zone with shit” is ook een mooie omschrijving. Social media helpen daarbij een hele hoop. Niet alleen omdat er zoveel mensen direct mee te bereiken zijn, maar het is ook een perfecte proeftuin voor die shit. Slinger er een hoop desinformatie op en je merkt vanzelf wat er aanslaat. Dat blijf je vervolgens herhalen. Veel makkelijker dan de complexe wetenschap met de bijbehorende onzekerheden uitleggen.

  34. G. J, Smeets

    Hans,
    Cambridge Analytica was een doelgerichte data-mining fabriek. Zoals de fossiel industrie doelgericht naar olie boorden. Daar kwam geen opportunisme bij kijken, het was uitgekiende strategie. Dat die strategie tot opportunisme leidt is evident. Maar let er s..v.p. op dat je gevolg en oorzaak in dit geval niet omkeert.

  35. Hans Custers

    Goff,

    Zo veel mogelijk data bij elkaar harken, al dan niet op legale wijze, om daar een handeltje van te maken is een behoorlijk opportunistisch bedrijfsmodel. Dat is ook wel gebleken, want het bedrijf Cambridge Analytica heeft niet lang bestaan.

    En het wetenschappelijk gehalte van de analyses die ze uitvoerden is dubieus. Het is niet onaannemelijk dat wetenschap vooral als verkooppraatje werd gebruikt. De naam van het bedrijf doet dat al vermoeden. Hoe opportunistisch is het om de schijn van wetenschappelijkheid te wekken door de naam van een van de bekendste universiteiten in de wereld in je bedrijfsnaam op te nemen?

  36. Hans,
    effe bij de feiten blijven. Cambridge Analytica is ten gronde gegaan nadat Cristopher Wylie (die daar als data mining expert werkte) publiekelijk liet weten dat Cambridge Analytica een uitgekiend business plan voor des-informatieverschaffing had. Aangetoond complot. Aangetoond door insider Christopher Wylie, dat kun je met enig googlen zelf checken.

  37. Eric Ferguson

    Wij moeten niet verbaasd zijn dat zo veel mensen worden meegesleept door vals nieuws en complottheorieën. Altijd al zijn er mensen geweest die dergelijke onjuite verhalen vertelden, vaak ter goeder trouw. Dank zij digitale media worden zulke gedachten nu veel breder verspreid.

    De meeste mensen hebben nooit geleerd hoe je vals van juist nieuws kunt onderscheiden. Wie vals nieuws duizendvoudig ziet herhaald, kan gauw gaan aannemen dan het wel zal kloppen. Dat je juist de tegenmening moet lezen, en de overtuigingskracht van de argumenten moet bekijken, hebben velen nooit geleerd.

    Eerste conclusie: Geef op elk schoolniveau les in hoe je onjuiste van juiste beweringen kunt onderscheiden. Doe dat vooral met practische oefeningen,

    Wantrouwen in de wetenschap is wijd verbreid. Niet verbazend, want weinigen begrijpen de wetenschappelijke methode, en weten niet hoe zeer wetenschappers steeds bljven toetsen of ze wellicht ergens fouten hebben gemaakt.

    Tweede conclusie: Geef op elk schoolniveaul les in hoe je op de wetenschappelijk juiste manier een vraag aanpakt. Liefst dioor practische oefeningen..

  38. In het Parool stond een paar dagen geleden ook dit stuk over complotdenken. Hierin wordt o.a. de socioloog Jaron Harambam geciteerd, die het woord complotdenken alleen wil gebruiken voor de meest expliciete gevallen. Zo zegt hij:

    Een groep als ­Viruswaarheid wordt nu vaak ten onrechte als complotdenkers gezien. Zij geloven niet dat er achter alles een groter plan zit.

    Terwijl ik Willem Engel toch zeker als complotdenker zie, al is het ‘complot’ niet zo duidelijk of expliciet georchestreerd. Maar naast het expliciete, klassieke complotdenken is er ook een meer impliciete en ‘vage’ vorm van complotdenken. In beide gevallen speelt wantrouwen jegens het ‘officiele verhaal’ en jegens de wetenschap een belangrijke rol.

    Zoals in het Parool stuk staat: het is natuurlijk “een grijs gebied: waar eindigt het kritische denken en begint de complottheorie?” al gebruiken ze het woord ‘kritisch denken’ hier helemaal verkeerd. Het is eerder een afwezigheid van daadwerkelijk kritisch denken; het gaat veel meer om wantrouwen en ontkenning. Laten we dat toch alsjeblieft niet verwarren met of aanduiden als “kritisch denken”.

    Waar ik het echt absoluut met Harambam oneens ben is waar hij het volgende zegt:

    Hoewel mensen met een sterk wantrouwen richting de officiële instanties vaak ook zinnige dingen zeggen, of zich oprecht zorgen maken over hun vrijheid en zelf­beschikking, ziet Harambam dat hun de toegang tot het ­debat wordt ontzegd, omdat ze geen experts zijn. “Het is denigrerend om ze weg te zetten als complotdenkers. Er staat veel op het spel, vrijheden worden ingeperkt. Ze mogen niets zeggen, maar we zitten midden in een publieke strijd om de waarheid. Veel mensen willen daar een stem in hebben.”

    Volgens Harambam zou er meer discussie moeten zijn over wat het coronavirus betekent voor veel mensen. “Er is een groep met ernstige zorgen en veel vragen, maar ze worden niet serieus genomen door de officiële instituten. Wanneer hun vragen onbeantwoord blijven, worden ze naar de extreme complotdenkers gezogen. Want die zien hun angsten en ideeën wel. En dan kunnen ze gaan geloven in heftiger theorieën.”

    Ik geloof zeker dat veel mensen die achter Viruswaanzin/Viruswaarheid nalopen “zich oprecht zorgen maken over hun vrijheid en zelf­beschikking”. Maar is het te veel gevraagd om daarbij geen pseudowetenschappelijke retoriek te gebruiken?!? “Ze mogen niets zeggen” is klinkklare onzin; iedereen mag zeggen wat ie wil, en de spreekbuizen van die groep krijgen megafoons van jewelste aangeboden, ook op de reguliere media. In de tweede alinea staan wel zinnige dingen: als mensen zich onbegrepen, onbeantwoord en als gekkie weggezet voelen, worden ze meer ontvankelijk voor nog extremere denkbeelden en complottheorieen.

    In de VK-special hierover zei Harambam vergelijkbare dingen:

    Zet complotdenkers niet weg als gekkies, zegt socioloog Jaron Harambam, maar luister naar ze. ‘Radicalisering begint er altijd mee dat mensen hun plek niet kunnen vinden.

    Hij waarschuwt terecht voor het risico dat ze radicaliseren als ze het gevoel hebben dat ze worden buitengesloten. Daar valt echter tegen in te brengen dat mensen die zich tot hun oren in complottheorieën hebben gewenteld doorgaans al verregaand zijn geradicaliseerd en niet langer voor rede vatbaar zijn. In plaats van alle aandacht te richten op de meest extreme stemmen kan het nuttiger zijn om de voedingsbodem voor antiwetenschappelijke complottheorieën aan te pakken, zodat mensen zich er minder snel door in de luren laten leggen (zoals ik ook in mijn ingezonden brief in het Parool betoog). Educatie kan hier een belangrijke rol in spelen, zoals Eric Ferguson terecht aangeeft.

    Het blijft echter wel een belangrijke vraag hoe het beste om te gaan met mensen die de afslag richting pseudowetenschap, wetenschapsontkenning en complotdenken hebben genomen.

    Ik heb dezelfde ervaring als Hester Zitvast en Gerri Eickhof (die ik beiden citeer aan het einde vd blogpost): een gesprek met hen voeren is “compleet zinloos is; ze geloven de gekste dingen.” Nu is er wel een belangrijk verschil of het om iemand gaat in je eigen (fysieke) sociale omgeving, of om een totaal onbekende op internet. In het eerste geval zul je automatisch meer geduld en begrip opbrengen en zal je gesprekspartner ook meer geneigd zijn om naar je te luisteren. Maar zelfs dan is de kans groot dat je tegen een muur van wantrouwende en antiwetenschappelijke denkpatronen aanbotst. Ik heb het meerdere keren meegemaakt. En bij een onpersoonlijke interactie op internet is de kans op wederzijds begrip tussen een wetenschapper en een anti-wetenschapper helemaal klein.

    Dit speelt natuurlijk ook bij het klimaatdebat en deze discussie hebben we al meerdere keren gevoerd (en zal ook nooit over zijn). Zo zijn sommige mensen van mening dat wij hier te hard en te fel reageren op pseudosceptici, waardoor we mensen die redelijke twijfels hebben wellicht de kant van de onredelijke pseudoscepsis opduwen. Maar er zijn anderen die juist vinden dat wij veel te vriendelijk voor hen zijn en te weinig zeggen waar het op staat. Ik zal niet de fout maken door te stellen dat we, aangezien we kritiek van ‘beide kanten’ we het ‘dus goed’ doen, maar constateer slechts dat er een heel scala aan verschillende meningen is over wat de optimale manier van communiceren is met pseudosceptici en mensen die daar tegenaan schuren of twijfels en vragen hebben. Ik denk niet dat er 1 goede manier van communiceren is, maar dat het voor de maatschappelijke discussie als geheel gezond is als er op verschillende manieren gecommuniceerd wordt.

  39. Bart,
    je maakt het m.i. onnodig ingewikkeld. Ik herhaal wat ik hierboven 15 augustus 2020 om 18:41 aan Hans Custers liet weten: we hebben aantoonbare en aangetoonde samenzweringen en we hebben verdenkingen zonder aantoonbare grond van samenzwering.

    Je vraagt je in vette letters af “hoe het beste om te gaan met mensen die de afslag richting […] complotdenken hebben genomen.” Nou, ikzelf volg een pragmatische vuistregel: ik vraag die mensen naar hun externe informatie-bron en zaag erop door zonder op hun interne mening in te gaan. Het resultaat is steevast dat er achter oren wordt gekrabd.

  40. Relevante column in de VK van huisarts Danka Stuijver:

    De misvattingen en theorieën over de verspreiding van het virus zijn talrijk en hardnekkig. Zo zag ik een twee maanden oud jongetje dat bloedbrakend werd binnengebracht en overleed omdat zijn moeder had gehoord dat een klysma met afwasmiddel de hiv zou kunnen genezen.

    We kunnen lessen trekken uit de hiv-pandemie. Als het gaat om stigmatisering, valse informatie, wantrouwen en complottheorieën. Want de virussen kun je niet met elkaar vergelijken, maar de gastheer is opvallend, en teleurstellend, constant in zijn gedrag.

  41. Helemaal eens met deze blogpost.

    Ik sla werkelijk achterover van de “reactie” van Marcel Crok, die met een remedie komt en die toch een van de redelijker critici leek te zijn. Het is te begrijpen dat niemand op hem reageert.

    Raymond Horstman heeft naast velen ook een punt, namelijk dat veel mensen verward zijn en daarna op de sociale media, waar het recht van de hardste roeper geldt, zich aansluiten bij de complotdenkers. Door gebrek aan scholing of hoe dan ook door het verstoken zijn van de mogelijkheid tot logisch denken vinden deze verwarde denkers ‘rust’ in het geloof dat Bill Gates en de ‘Big Pharma’ de mens wil onderwerpen of vernietigen. Ik ken persoonlijk ook iemand die dat gelooft, praten heeft geen zin, het gaat immers het ene oor in en het andere weer uit en wordt typisch begeleid door een lege blik. Hoe het ook zij, iedereen ziet een grauwe toekomst, ook voor wat betreft het klimaat.

    Daar maak ik me zelf ook schuldig aan kritiek, waarschijnlijk door gebrek aan kennis, maar ook uit ongeloof dat de nietige mens zoveel invloed kan hebben op het klimaat. Dat is wellicht ook een soort van geloof.

  42. @Marleen
    Je stelt:
    “Daar maak ik me zelf ook schuldig aan kritiek, waarschijnlijk door gebrek aan kennis, maar ook uit ongeloof dat de nietige mens zoveel invloed kan hebben op het klimaat. Dat is wellicht ook een soort van geloof.”

    Nee, dat is ontkenning van wat de wetenschap al decennialang en onweerlegbaar aantoont: dat massief stoken van fossiele brandstof door mensen de dominante factor is in de huidige globale opwarming.

    Je kwalificeert homo sapiens als ‘de nietige mens’. Geen idee waar dat woordje ’nietig’ op slaat maar één ding staat wetenschappelijk vast: het stookgedrag van homo sapiens is dominant in de ecologie van Planeet Aarde waar homo sapiens een onderdeel van is.

    Ik krijg de indruk dat je de ‘nietigheid’ van de individuen die we allemaal zijn verwart met de effecten van ons collectieve gedrag. Is die indruk correct?

  43. Hans Custers

    Marleen,

    Zoals al eens eerder gezegd is die nietige mens ook een kwetsbare mens. Als individu en als collectief. Het is ook wel goed om je te realiseren dat 4 of 5 of 6°C verschil op de temperatuurschaal van het universum maar weinig voorstelt. De aarde kant het ook best hebben, die heeft in zijn geologsiche geschiedenis wel gekkere dingen meegemaakt. Het is de kwetsbare, nietige mens die zo afhankelijk is van de stabiele habitat waarin hij zich heeft ontwikkeld.

  44. @G.J. Smeets,

    Het gaat bij mijn ongeloof niet om ontkenning. Volgens mij heb ik meer een sterke hoop dat het allemaal wel mee zal vallen en op die manier luister ik meestal naar beide kanten.

    Inderdaad is de nietigheid van de mens als collectief niet makkelijk te verdedigen. Het maakt daarbij wel uit of je in de geürbaniseerde gebieden woont of niet. Als je voortdurend met de drukke menigte, het geluid en de uitlaatgassen van stadsverkeer wordt geconfronteerd heb je waarschijnlijk een ander idee bij nietigheid dan wanneer je op het platteland in midden Italië of ergens anders in dunbevolkte uitgestrekte landerijen met bossen woont, waar altijd rust en frisse lucht is. Zo varieert de bevolkingsdichtheid op Aarde van 16.000 personen per km² tot 2 personen per km² in Mongolië (dat een oppervlakte van circa 1,5 miljoen km² heeft)*.

    *Wikipedia

    Maar kijk je dan naar de geürbaniseerde gebieden, naar grote steden met bankgebouwen en hotels, dan zie je een overmatig gebruik van airconditioning en belichting. En dat was al behoorlijk overdreven in de jaren ‘80. Toen al waren daar de plafonds bezaaid met lampen, en was er het risico op verkoudheid als gevolg van de te laag afgestelde airconditioning. (We stoken tegenwoordig ook om af te koelen!). Een typisch beeld van de grote Amerikaanse, maar ook Aziatische steden is de intense straatverlichting met reclameborden in allerlei kleuren. En zo zijn er vast vele andere voorbeelden van overmatig energieverbruik.

    Ik geloof dus ook dat er bijzonder veel verstookt wordt en dat de ppm van CO2 zijn gerezen. Ik houd het echter niet voor onmogelijk dat wij er snel bij zijn om waarden vast te leggen, maar dat de biosfeer alsnog met een antwoord komt. De meesten verwachten extreme weersomstandigheden, maar er kunnen zich ook andere fenomenen voordoen die de opwarming tegengaan.

    Hans Custers,

    Helemaal eens! Een ietwat sciencefiction-achtige gedachte is dat het wellicht niet voor niets is dat Mars de laatste tijd zoveel in de belangstelling staat, ook al gaat het daar waarschijnlijk om de winning van mineralen in plaats van een mogelijke kolonisatie.

  45. @Marleen,

    “Volgens mij heb ik meer een sterke hoop dat het allemaal wel mee zal vallen en op die manier luister ik meestal naar beide kanten.”

    Ik snap het, volgens jou valt de huidige verzuring van de oceanen wel mee, en ook de toenemende weersextremen, en ook de smog in grootstedelijke gebieden, en ook de honderdduizenden klimaatvluchtelingen in Azië en Afrika, en ook etc.. Daarmee ben ik bij de kern van de zaak: jij laat niet tot je doordringen wat er in the real world aan zware tegenvallers loos en je zegt te hopen op meevallers. Waarop hoop je, op een wonder? Mannetjes van mars?

  46. @G.J. Smeets,

    Vooropgesteld dat het absoluut niet van belang is wat ik van de situatie van het klimaat denk, kan ik alleen maar toevoegen dat ik inderdaad niet van plan ben om mee te gaan in het idee dat de temperatuurstijgingen zulke extreme weersomstandigheden en zeespiegelstijgingen zullen veroorzaken dat er toch niets meer te redden valt. Want als het waar is wat de ‘consensus’ beweert over deze fenomenen en hun gevolgen, dan is het een verloren zaak. Zelfs als we nu zouden ophouden met CO2-uitstoot gaan de temperaturen toch nog flink omhoog met alle, door de ‘consensus’ voorspelde gevolgen van dien. En als dat waar is, dan kun je beter rustig nadenken over hoe de transitie eruit moet gaan zien in plaats van als een dolle het land vol te zetten met windparken, zonnepanelen, biomassa-centrales en een handel in ‘groene’ certificaten op te zetten. Waarbij we van windparken en zonnepanelen weten dat hun constructie behoorlijk wat CO2-uitstoot veroorzaakt en mineralen delving kost ( http://astrolabio.amicidellaterra.it/node/2002 )
    Het etiket ‘duurzaam’ is inderdaad big business geworden en heeft niets meer te maken met de nobele gedachte dat we met duurzame oplossingen of met nieuwe wetenschappelijke inzichten moeten komen om ‘het klimaat te redden’.

  47. @Marleen
    “En als dat waar is, dan kun je beter rustig nadenken over hoe de transitie eruit moet gaan zien in plaats van als een dolle het land vol te zetten met windparken, zonnepanelen, biomassa-centrales en een handel in ‘groene’ certificaten op te zetten.”

    Tja, alsof er niet hééél rustig en al jarenlang wordt nagedacht over en geëxperimenteerd met de energietransitie. Dat je het wegzet als een dollemansactie is weliswaar geen complot-gedachte maar je laatste opmerking “duurzaam is big business geworden” schurkt er wel tegenaan.

    Overigens: energievoorziening is in elke historische periode en in elke cultuur op aarde big business geweest, om niet te zeggen biggest business. De energietransitie is daarop geen uitzondering.

  48. Beste Marleen,

    Blijkbaar heb je blogstukken hier, en de wetenschappelijke publicaties, niet goed gelezen:

    …. in het idee dat de temperatuurstijgingen zulke extreme weersomstandigheden en zeespiegelstijgingen zullen veroorzaken dat er toch niets meer te redden valt. Want als het waar is wat de ‘consensus’ beweert over deze fenomenen en hun gevolgen, dan is het een verloren zaak.

    De consensus zegt nergens dat het “een verloren zaak” is. Het is nogal merkwaardig dat je op emotionele gronden eerst stelt dat je ‘hoop’ wilt houden en vervolgens (ten onrechte) suggereert dat de wetenschappelijke consensus jouw hoop onderuit zou halen… om dit dan als de reden aan te voeren om de wetenschappelijke consensus te verwerpen.

    Dat is geen rationele argumentatie. Het is louter ‘Emo’, zoals het tegenwoordig heet.

    Het recente IPCC SR15 rapport (bij uitstek dé wetenschappelijke consensus) laat zien dat er zelfs vele manieren zijn om de klimaatverandering tot +1,5°C te beperken. Dat zijn wél maatschappelijk ingrijpende zaken… echter, het doel van het Akkoord van Parijs, max. +2°C, is dan nog wel degelijk mogelijk.

  49. Willem Schot

    De ontwikkelingen zijn sowieso alarmerend en er wordt vooralsnog veel te weinig gedaan om een goede energie transitie te realiseren. Daarvoor is een totaal andere mentaliteit nodig dan wat thans domineert: winstbejag en kapitalisme. Alleen door eensgezind optreden en grote offerbereidheid kan het roer worden omgegooid. De motivatie van de mensen voor de transitie maakt of breekt namelijk het succes ervan. De propaganda die we thans ervaren in onze samenleving, zoals de reclame, is echter een propaganda voor egoïsme en individualisme.

    Verder hebben de mensen niet in het oog hoe alarmerend de ontwikkelingen zijn en wordt daar ook te weinig op gewezen. Wat betekent namelijk een temperatuurverhoging van mondiaal gemiddeld 1,5 tot 2 graden voor de temperaturen in polaire gebieden en dus voor de stabiliteit van de gletsjers daar? De temperatuur zou dan in de poolgebieden met ca 5 graad stijgen. Bij een dergelijke stijging moet een groot deel van het ijs in heel Groenland en West-Antarctica afsmelten met zeespiegelstijgingen van meer dan 7 m. Het is niet duidelijk hoe snel die afsmelting dan plaatsvindt. Het lijkt een traag proces, want het is een ijslaag van enkele kilometers dik, maar er zijn mechanismen, die erop wijzen dat er versnelling kan optreden.

  50. Breed gedragen en strak geregisseerde complottheorieën specifiek gericht op de klimaatwetenschap, bestaan dus niet echt. Een ander punt dat hier regelmatig geventileerd wordt is dat onvrede over het gevoerde klimaatbeleid vaak terug te voeren naar wetenschapsontkenning. Dat zal in sommige gevallen wel zo zijn. Maar ik vermoed dat de meeste onvrede voortkomt uit het rommelige en weinig transparante karakter van het Nederlandse klimaatbeleid als zodanig. Bijvoorbeeld het subsidiecircus rondom de stekkerauto’s, het twijfelachtige effect van houtige biomassa, het uitsluiten van kernenergie in het klimaatakkoord, ondoorzichtigheid van de kosten van het beleid en de verdeling ervan over huishoudens en bedrijven, etc. Kritiek op het klimaatbeleid mag derhalve niet zomaar worden afgedaan als pseudosceptische wetenschapsontkenning.

  51. Beste Bert Amesz,

    We hebben hierboven exact het tegendeel aangetoond, van wat jij beweert:

    Breed gedragen en strak geregisseerde complottheorieën specifiek gericht op de klimaatwetenschap, bestaan dus niet echt.

    De ‘Climategate’ complottheorie wordt breed gedragen. De grootste site in Nederland over klimaat, heet zelfs zo… en zij regisseren hier deze complottheorie zoals ook Marcel Crok, CLINTEL, Hans Labohm en de ‘Groene Rekenkamer’ dat proberen. In Nederland is het sterk in opkomst, lees:

    https://www.ad.nl/binnenland/klimaatscepsis-groeit-vooral-bij-mannen-en-ouderen~a940c8be/

    In het Engelse taalgebied heb je meerdere ‘free-market think tanks’ die deze complottheorieën regisseren, waaronder het Heartland Institute. In Nederland hebben/hadden we recent nog CLINTEL. Sjouke Kingma noemde hierboven ook enkele voorbeelden en lees wat Bart daarover schreef:

    Complotdenken ihkv klimaatverandering varieert van extreem en expliciet (bijv Trump’s beruchte tweet over een Chinees complot) tot vage beschuldigingen van een drang naar meer overheidscontrole of “our march toward world-wide socialist governance” en beschuldigingen dat het onderzoek politiek gestuurd en gemotiveerd zou zijn, dat pseudosceptici buitengesloten zouden worden en dat je alles aan klimaatverandering moet ophangen om onderzoeksfinanciering te kunnen krijgen. Pseudoscepsis is gedrenkt in complotdenken.

    Verder zei Bart hierboven al dat onvrede met het klimaatbeleid…. zich soms vertaalt naar het aanhangen van complottheorieën over de klimaatwetenschap. De causale volgorde is dan eerder: onvrede klimaatbeleid –> ontkennen klimaatwetenschap.

  52. Hans Custers

    Het simpele feit: wetenschapsontkenning kan niet zonder een zekere mate van complotdenken. Of het nu om het klimaat gaat, of corona, of vaccins, zonder complottheorie kunnen ontkenners (of pseudosceptici of lukewarmers of welke kreet er tegenwoordig ook in de mode is) onmogelijk verklaren waarom de wetenschap hun nonsens niet over zou nemen. De enige andere verklaring is namelijk de echte verklaring: het is onwetenschappelijke bullshit die al lang en breed en meermaals is weerlegd.

  53. “De causale volgorde is dan eerder: onvrede klimaatbeleid –> ontkennen klimaatwetenschap”

    Typisch gevalletje van ‘je kop in het zand steken’, Bob.

    Het uiten van onvrede over (onderdelen van) het klimaatbeleid – ik noemde enkele voorbeelden – heeft meestal niks te maken met het ontkennen van de klimaatwetenschap.

  54. Beste Bert Amesz,

    Dit:

    onvrede klimaatbeleid –> ontkennen klimaatwetenschap

    is exact hetzelfde als wat jij hierboven zegt: “Maar ik vermoed dat de meeste onvrede voortkomt uit het rommelige en weinig transparante karakter van het Nederlandse klimaatbeleid …“. Ergo: het is dan onvrede met het klimaatbeleid die leidt tot het dwangmatig ontkennen van de klimaatwetenschap.

    Je bent hier zelf een voorbeeld van. In talloze reacties sinds 2012 en al eerder onder de blogstukken van Paul Luttikhuis, probeerde jij de conclusies van de klimaatwetenschap aan te vechten. Waarom? Omdat je geen zin hebt in het klimaatbeleid… 😁

  55. Flagrante onzin, Bob. En dat weet je. Mijn kritiek betrof meestal jouw/jullie – veelal eenzijdige en overdreven – interpretatie van de risico’s van de klimaatopwarming. Tja, dat viel niet altijd in goede aarde…

  56. Hans Custers

    Bert,

    Inderdaad viel die kritiek niet altijd in goede aarde. Maar dan toch vooral omdat het neerkwam op een oeverloze herhaling van dezelfde, al lang en breed weerlegde retoriek. Keer op keer dezelfde antwoorden moeten herhalen op dezelfde kretologie wordt op een gegeven moment best irritant.

    Overigens heb ik in de loop der tijd best me de nodige echte klimaatwetenschappers gesproken of gemaild. Het is ook wel eens voorgekomen dat zo iemand op een onjuistheid of onzorgvuldigheid wees, waarop we dat corrigeerden. Maar het verwijt dat onze interpretatie “veelal eenzijd en overdreven” zou zijn heb ik nog van geen enkele professionele klimaatwetenschapper gehoord. Dus als jij ons dat verwijt zou dat wel eens meer over jouw kijk op de wetenschap kunnen zeggen dan over de onze.

  57. Best Bert Amesz,

    Uit je reacties kwam een schier eindeloze reeks aan wetenschaps-ontkenning naar voren:

    — je ontkende de versnelling van de zeespiegelstijging (hier) en overal waar we het hadden over onderzoek van o.a. Church & White. Inmiddels is de versnelling nogal evident, zie het meest recente blogstuk.

    — je probeerde de conclusies van de AAAS (American Association for the Advancement of Science) te ontkennen: hier en de bevindingen van het IPCC verdacht te maken. In plaats daarvan wou je het ‘NIPCC’ van klimaatontkenner Fred S. Singer promoten: https://klimaatveranda.nl/2013/02/15/de-knoppen-van-het-klimaat-en-de-schakelende-oceaan/

    — je verzon een uitgebreid verhaal dat “oververhitte mid-oceanische ruggen” de oorzaak zouden zijn van de opwarming van de oceaan: https://klimaatveranda.nl/2013/01/02/de-sceptische-top-10-of-waarom-klimaatsceptici-ongeloofwaardig-zijn-4/#comment-2730

    — je verzon een “opmars van de zon” (die in werkelijkheid in sterkte afneemt al sinds 1958).

    — het meest grappig was nog wel je fantasie van een “aanzwellende AMOC”, bij wijze van alternatieve verklaring voor de huidige, mondiale klimaatverandering. Toen er vervolgens steeds meer onderzoek verscheen dat de AMOC nou juist afneemt in sterkte i.p.v. toeneemt, claimde jij komisch genoeg dat dit jouw gelijk bewees. 😁

    Het illustreert dat je op alle (on)mogelijke manieren geprobeerd hebt om de conclusies van de klimaatwetenschap verdacht te maken. Vervolgens komt je werkelijke motivatie aan het licht: je hebt geen zin in klimaatbeleid. Geheel in lijn met het bovenstaande blogstuk verloor je je daarom in complottheorieën.

  58. @Bert Amesz
    Je zegt
    “Mijn kritiek betrof meestal jouw/jullie – veelal eenzijdige en overdreven – interpretatie van de risico’s van de klimaatopwarming.”

    Ik was er zo een die op deze site interpretaties van risico’s heeft gegeven, in een paar gastblogstukken en in discussiedraadjes. Ecologische risico’s, sociale risico’s, financële risico’s. Jij meende dat die eenzijdig en overdreven waren. Wat jij ervan vond heeft me niet geïnteresseerd, je drogredeneringen interesseerden me en die heb regelmatig gefileerd in discussiedraadjes.

    En ook nu ga je er gewoon mee door. Je komt binnen met de opmerking dat er geen geregisseerde complottheorieën m..b.t. de klimatologie bestaan. Bob heeft je wat dat betreft zakelijk gecorrigeerd en vervolgens negeer je de correctie en reageer je met “Typisch gevalletje van kop in het zand.” De slapste van alle drogredeneringen: ad hominem.

    Je zegt ook “Tja, dat viel niet altijd in goede aarde…”
    Nou nee, je drogredeneringen zijn altijd in heel goede aarde gevallen. Waarvan acte.

  59. Hans Custers

    Over complottheorieën gesproken, dit schreef ik in mijn bespreking van het boek van Amesz:

    Amesz schetst liever het beeld van “onderzoekers van het IPCC” die de opdracht zouden hebben om zich op de menselijke invloed te concentreren. In werkelijkheid heeft het IPCC geen onderzoekers in dienst, verstrekt het ook geen onderzoeksopdrachten en geeft het op geen enkele manier sturing aan het klimaatonderzoek dat aan tal van gerenommeerde wetenschappelijke instituten over de hele wereld wordt uitgevoerd.

    De suggestie dat het IPCC, aangestuurd door de VN, op een of andere manier het wereldwijde klimaatonderzoek zou controleren neigt behoorlijk naar een complottheorie. Die al begint bij het suggestieve en feitelijk onjuiste “onderzoekers van het IPCC”. Heel wat minder van de pot gerukt dat verhalen over de illuminati die de de hele wereld zouden beheersen, maar nog steeds een complottheorie.

  60. Tjonge Hans, dus vanwege het door mij – in 2013! – gebezigde woord ‘onderzoeker’ leidt jij af dat ik de klimaatwetenschap als een internationaal complot zie? Ik neem aan dat je beseft hoe belachelijk paranoïde dat klinkt. Trouwens: over de nadruk op de menselijke invloed zegt IPCC toch zelf dat het hun primair gaat om ‘the risks of human-induced climate change’ (guiding principles).

    Eerder zei ik: het uiten van onvrede over (onderdelen van) het klimaatbeleid – ik noemde enkele voorbeelden – heeft doorgaans niks te maken met wetenschapsontkenning. Bob denkt daar kennelijk anders over. Maar hoe zie jij dat Hans?

  61. Hans Custers

    Bert,

    Nee niet alleen vanwege dat woord, maar vanwege de suggestie dat er op een of andere manier vanuit het IPCC-organisatie controle zou zijn op niet alleen de inhoud van de rapporten, maar ook op het klimaatonderzoek. Dat is namelijk wat die passage wel degelijk suggereerde. En verder heb ik duidelijk proberen te maken dat het niet zo’n extreme complottheorie is, maar nog wel die kant op gaat. Het is een feitelijk onjuiste suggestie dat er iets “van bovenaf” wordt gecontroleerd.

    En ja, het IPCC heeft als opdracht om de mondiale politiek te adviseren over de risico’s van menselijke invloed op het klimaat. Maar dat betekent in de verste verte niet dat ze dus andere factoren buiten beschouwing laten, hoe graag jij dat ook suggereert. Zinnig advies over de menselijke invloed kun je immers alleen maar geven als je die invloed in de context van natuurlijke veranderingen beschouwt. Maar dat is je al meermaals uitgelegd.

    En net als Bob denk ik dat er vaak een verband is tussen onvrede over, of angst voor klimaatbeleid en wetenschapsontkenning. Zoals dat op het moment ook overduidelijk het geval is met de onvrede over het corona-beleid en wetenschapsontkenning. Maar het zal soms ook dieper zitten. In de ideologie die de markt als oplossing voor alle problemen ziet en overheidsingrijpen per definitie afwijst, bijvoorbeeld. Of de oude opvatting dat alles wat met milieu- en natuurbescherming te maken heeft geitenwollensokkengedoe is.

  62. Hans Custers

    Om het nog eens kort samen te vatten: als je, in meer of minder extreme mate, een loopje neemt met breed geaccepteerde wetenschap ontkom je niet aan feitelijk onjuiste verhaaltjes over iets of iemand die die wetenschap van bovenaf, op internationaal niveau, zou sturen of controleren.

  63. Bert,

    Je schrijft:

    “Het uiten van onvrede over (onderdelen van) het klimaatbeleid – ik noemde enkele voorbeelden – heeft meestal niks te maken met het ontkennen van de klimaatwetenschap.”

    In zoverre iemand de conclusies van de klimaatwetenschap niet afwijst zul je die beschuldiging van ons ook niet horen. Ik respecteer de mening van andere mensen, ook als die heel anders is dan de mijne (tot een bepaalde grens natuurlijk, bijv bepaalde grondbeginselen zoals mensenrechten).

    Het punt is echter dat er nagenoeg niemand is die fel tegen emissiereductie pleit en tegelijk de wetenschappelijke inzichten over klimaatverandering accepteert.

    En diezelfde dynamiek zie je bij het debat over corona, waarbij de complotwappies verreweg de grootste megafoon krijgen aangeboden, waardoor valide kritiek, die niet doorweekt is van antiwetenschappelijke retoriek, nauwelijks gehoord wordt. Daar is het maatschappelijke debat net mee gediend.

  64. Sterke column van Tommy Wieringa in NRC

    De verbeelding van de paranoia is onwaarschijnlijk krachtig, en wordt versterkt door een wijdvertakte, mondiale subcultuur op internet. Alles wat je daar vindt is waar, want alles verwijst naar elkaar. Voor elke bewering is bewijs te vinden, dat door gelijkgestemden werd geproduceerd en verspreid. Gretig kopiëren ze elkaars gedachten, uit de kopieerfouten komen weer nieuwe varianten tevoorschijn. Complotdenkers creëerden samen een gigantisch digitaal brein, waar onophoudelijk synaptogenese tussen verschillende netwerken plaatsvindt – gezamenlijk schiepen ze een onmetelijke digitale schijnwerkelijkheid die uitsluitend angst, haat en geweld produceert.

    Echo’s van samenzweringsparanoia vind je ook terug bij mensen die verklaren dat ze zich niet laten inenten als er eenmaal een goedwerkend coronavaccin is. Liefst dertien procent van de bevolking zal zich niet laten vaccineren, aldus Nieuwsuur, zestien procent twijfelt daar nog over. Drie op de tien. W.F. Hermans had als altijd gelijk: we worden door gevaarlijke gekken omringd.

  65. Bart,
    Je citeert de romancier Wieringa
    “Drie op de tien. W.F. Hermans had als altijd gelijk: we worden door gevaarlijke gekken omringd.”
    Aldus romancier WIeringa die een andere romancier (Hermans) citeert. Dat is handen op dezelfde buik. Ik vind die column allerminst sterk, het is de zoveelste klacht die rondzingt over onzin die rondzingt. Wat je aan de onzin doen kan blijft in de column van Wieringa buiten beschouwing.

    Wat anti-vaxxers, klimaatontkenners en electromagnetische fobie-lijders nalaten is bewijslijnen voor hun eigen standpunt te presenteren. Aanvechten van hun standpunt, zoals Wieringa doet, werkt niet zeker als je het hun als gevaarlijke gekken kwalificeert. Het enige dat *misschien* werkt is vragen naar hun info-bron en de bewijslijnen die hun info-bron nooit aanvoert. Bullshit detection is wat ontbreekt in de klacht van Wieringa’s column.

  66. Hoi Goff,

    Ach, misschien ligt de ‘bullshit detection’ en evaluatie van bewijslijnen meer op de weg van dit blog, en vooral van de wetenschappelijke literatuur, dan van een romancier?

    Op zijn beurt kan Tommy Wieringa er weer veel sappiger over schrijven dan het stelletje droogstoppels en formule-maniakken dat wij zijn. 😉 Ik vermoed in Wieringa een geheime meelezer van het bovenstaande blogstuk van Bart…

  67. Bob,
    “Op zijn beurt kan Tommy Wieringa daar weer veel sappiger over schrijven dan het stelletje droogstoppels en formule-maniakken dat wij zijn.”

    Nope. Sap zit in weerleggen-met-argumenten van onzin en niet in klagen over onzin. Wieringa weerlegt in deze column niets en sappigheid zit in zijn romans. Zoals in zijn roman De Heiige Rita. Meesterwerk.

  68. Werkverdeling dient er te zijn.

    Zolang Wieringa geen broodroof* pleegt door Bart, Hans, Jos en mijn persoontje de blog-activiteiten uit handen te nemen — evenals de inspanningen van de totale internationale klimaatwetenschap — door te gaan “weerleggen-met-argumenten”, beloof ik om géén romans te gaan schrijven!

    Daar is iedereen mee gebaat, geloof me. 🙂 Tommy Wieringa kan columns en romans schrijven, wij kunnen weerleggen.

    Een kleine hint: ietsje pietsje minder serieus mag ook wel ‘s.

    *) ‘broodroof’ in humoristische zin. Al onze blog-activiteiten zijn geheel onbezoldigd.

  69. Hans Custers

    Goff,

    Als onzin weerleggen met argumenten altijd voldoende zou zijn, dan zou Trump nooit president zijn geworden van de VS. Columnist Wieringa legt de vinger op wat er aan de hand is in de wereld. En dat doet hij prima. Een rake observatie is soms meer dan genoeg voor een goede column.

  70. Helemaal eens met Bon en Hans.

    Het punt is nu juist dat mensen die al tot over hun oren in het complotmoeras zitten niet langer voor rede vatbaar zijn. En dat Wieringa, net als ik, het geduld er niet meer voor op kan brengen om dergelijke nonsens serieus te nemen. En daarnaast: door het serieus te nemen maak je het wellicht ook groter, want je signaleert aan relatieve buitenstaanders dat het een serieus te nemen propositie is. Beter lijkt me om aan relatieve buitenstaanders te signaleren dat het fallikante onzin is, door het ook als zodanig te benoemen. En dat doet Wieringa heel mooi, vind ik. Maar smaken verschillen, natuurlijk.

    En: “What can be asserted without evidence can also be dismissed without evidence.” Het gaat er niet om dat ik kan aantonen dat er geen sprake is van microchipimplantaten of marsmannetjes. Het gaat erom dat de complotdenker helemaal geen aanwijzingen (“evidence”) heeft waaruit blijkt dat dat wel zo zou zijn.

  71. Bob
    dank voor de hint! Ik heb idd zitten zeuren over Wieringa’s column. Het klopt wat Hans zegt “Een rake observatie is soms meer dan genoeg voor een goede column.” En mocht de columnist meelezen: ik kan mijn woorden niet terugnemen maar ze wel doorstrepen. Bij deze.

    Bart,
    “Beter lijkt me om aan relatieve buitenstaanders te signaleren dat het fallikante onzin is, door het ook als zodanig te benoemen.”

    Dat vind ik ook, met dien verstande dat je de ‘buitenstaanders’ er expliciet op wijst dat de onzin feitelijk pure fantasie is: totale afwezigheid van ‘evidence’. Je zegt verder

    “Het punt is nu juist dat mensen die al tot over hun oren in het complotmoeras zitten niet langer voor rede vatbaar zijn. En dat Wieringa, net als ik, het geduld er niet meer voor op kan brengen om dergelijke nonsens serieus te nemen.”

    Dat vind ik ook, met dien verstande dat het *fenomeen* complotdenken een feit is dat ik serieus neem. En jij ook, je hebt er hierboven een blogstuk aan gewijd. Om de slotalinea van Wieringa’s column te citeren: “Liefst dertien procent van de bevolking zal zich niet laten vaccineren, aldus Nieuwsuur, zestien procent twijfelt daar nog over. Drie op de tien.” Ik heb geen mening over betrouwbaarheid van de Wieringa’s infobron Nieuwsuur maar hij vertrouwt het kennelijk. Kennelijk neemt ook hij het fenomeen complotdenken serieus.

  72. Ter info over het *fenomeen* complotdenken. Complotdenken is een sociaal ding, geen abstract ding. Steve Bannon is een efficiënte propagandist van complottheorieën (over corona virus, over klimaatwetenschap). Hij was eerst bankier, daarna een tijdje de baas van Breitbart News en daarna een tijdje de spin doctor van de zittende president van USA. Over en met medewerking van Bannon is een portret gemaakt door de gerenommeerde docu-maker Errol Morris. Dat portret heet American Dharma (uitgebracht november 2019). Ik heb het gisteren pas bekeken, de opzet is zoals die van Zomergasten: filmfragmenten uitgekozen door de gast als aanleiding voor een vraaggesprek. Details weggelaten, de boodschap van Bannon is dat we allemaal lijfeigenen zijn van ‘het establishment’ en dat het establishment daar op uit is. Spoiler alert: de docu-maker vraagt vervolgens NIET of Bannon zichzelf (voormalig bankier, voormalig spin doctor) als lijfeigene beschouwt.

  73. Mooi draadje over de …ehh… nogal gebrekkige interne consistentie van het complotdenken:

  74. Mooi draadje inderdaad, Bob!
    Dit is een aardig stukje en video van NOS op3: https://nos.nl/op3/artikel/2347513-dit-is-waarom-ook-jij-nu-meer-complotten-online-ziet.html
    De combinatie van onzekerheid en tegelijkertijd sterk afhankelijk zijn van de overheid en van instituties is een explosieve combinatie, stelt media-onderzoeker Marc Tuters van de UvA.

    “Leuk” feitje: ook ten tijde van de Spaande Griep en de Pest circuleerden er complottheorieen, bijv dat de Duitsters het virus expres voor de Amerikaanse kust hadden verspreid of dat de Joden erachter zaten, respectievelijk.

  75. Willem Schot

    Complottheorien zijn zo oud als de wereld. Een belangrijke oorzaak is dat mensen nu eenmaal kuddemensen zijn en kritiekloos meningen van anderen aannemen. In onze tijd van snelle communicatie wordt dat tegen gegaan doordat er erg veel informatie beschikbaar is. Ook al wordt er veel (ten dele) onjuiste informatie verspreid, de tegenstrijdigheid in de verhalen zorgt er voor dat de meningen en oordelen niet zo sterk vast gaan zitten, als in vroeger tijden. Als mensen geconfronteerd worden met een belangrijk en bedreigend fenomeen, zoals een epidemie, dan moet daarvoor een verklaring komen. Tijdens de Middeleeuwen kon bijvoorbeeld de theorie dat de epidemie veroorzaakt werd door hekserij gemakkelijk doorgang vinden, want hij werd niet weersproken en er waren ‘bewijzen’ voor. Zo zag men dat Joden grotendeels gespaard bleven voor de pest, en oordeelde men dat Joden “dus” de pest verspreiden door hekserij. Vreselijk racisme was het gevolg. Andere ‘oorzaken’ zag men niet. Nu begrijpen we wel waarom de Joden minder last hadden van epidemieën. Nu hebben we meer kennis en is de informatie (waar of onwaar) die op ons afkomt veelzijdiger. De mensen blijven echter bezig om hiaten in de kennis over oa epidemieën en klimaatverandering aan te vullen met fantasie verhalen, die het goed doen in de groep, omdat het verhaal voor sommigen schijnbaar goed uitkomt.

  76. https://time.com/5887437/conspiracy-theories-2020-election/?fbclid=IwAR3X7K9v4eXzkXrM1sMCfs93eYkUBuPt8biZ4nowFRjAeNoJC3e6-gRqOyw

    Democracy relies on an informed and engaged public responding in rational ways to the real-life facts and challenges before us. But a growing number of Americans are untethered from that. “They’re not on the same epistemological grounding, they’re not living in the same worlds,” says Whitney Phillips, a professor at Syracuse who studies online disinformation. “You cannot have a functioning democracy when people are not at the very least occupying the same solar system.”

    Experts who follow disinformation say nothing will change until Facebook and YouTube shift their business model away from the algorithms that reward conspiracies. “We are not anywhere near peak crazy,” says Mele. Phillips, the professor from Syracuse, agrees that things will get weirder. “We’re in trouble,” she adds. “Words sort of fail to capture what a nightmare scenario this is.”

  77. Hi Bart,

    Heb het Time artikel gelezen, het is inderdaad zorgwekkend. Op Twitter worden er grapjes over gemaakt door Ian Bremmer op karakteristieke wijze:

    I am actually also against a cabal of Satan-worshipping pedophiles!

    Het concept ‘waarheid’ lijkt voor de aanhangers van deze complottheorieën een andere betekenis te hebben dan voor ons. Het is voor hen géén empirisch of epistemologisch begrip. Waarheid is voor hen niet iets dat je kan toetsen, of probeert te falsificeren, met observaties en experimenten: de veelbesproken ‘evidence’.

    Nee, voor hen betekent ‘waarheid’ iets anders.

    Wat er ‘waar’ is, is hetgeen dat overeenkomt met hun morele waarden. Het begrip waarheid krijgt dan een totaal andere betekenis, namelijk dat van ‘moral truth’, metafysische of morele waarheden en de gedeelde emoties en angsten die deze representeren. Zolang als deze waarden over ‘hoe het zou moeten zijn’ doorklinken, is het volgens hen waarheid: ‘a truth’.

    Het is daardoor onmogelijk om op basis van feiten, observaties en allerlei vormen van ‘evidence’ aan te tonen dat QAnon niet waar is. De empirische bewijslijnen doen er voor hen niet toe — het gaat om iets heel anders. Namelijk of de ‘values’, angsten en onzekerheden die eruit blijken, wel gedeeld worden.

    In die zin heeft QAnon iets van een hedendaagse religie. De verhaallijnen binnen de religie claimen niet zozeer empirische juistheid maar dienen als illustraties van gedeelde ‘waarheden/waarden’ van morele aard.

  78. Over complot gesproken.

    Feit 1: De fossiele industrie heeft ruim een halve eeuw lang welbewust samengezworen om de haar goed bekende risico’s van fossiel stoken te verdonkeremanen. Hier is de timeline met journalistieke en juridische bronnen vanaf 1957 met accent op (voorlopers van) Exxon Mobil: https://www.greenpeace.org/usa/global-warming/exxon-and-the-oil-industry-knew-about-climate-change/exxons-climate-denial-history-a-timeline/

    Feit 2: Beleidmakers in NL vanaf Wim Kok’s paarse kabinetten (1994 vv) hebben welbewust de risico-analyses van o.m. Club van Rome en IPCC gebagatelliseerd c.q. ontkend c.q. weggehoond.

    Feit 3: Beleidmakers in NL en elders hebben decennialang welbewust belastingwetgeving ten gunste van de fossiele industrie gepropageerd en doorgevoerd – tot op de dag van vandaag.

    Feit 4: Het overwegend Europese en Angel-Saksische old boy’s network (politici, zakenlui, lobbyisten) dat jaarlijks in Davos bijeenkomt onder de naam World Economic Forum (sic) is een machtige belangen club. Wikipedia somt negen (9) punten van kritiek (met bron-info) op de geloofwaardigheid en transparantie van dit gezelschap.

    Feit 5: Een paar private op financiële winst gerichte bedrijven hebben ‘de facto’ het internet gemonopoliseerd en welbewust propaganda voor en verspreiding van disinformatie gefaciliteerd.

    Feit 6:
    Verdwijnen van soorten flora & fauna, riskante klimaatverandering, ecologische aftakeling, georganiseerde disinformatie: het is allemaal door wetenschappelijke experts uitgespeld in risico-analyses die door beleidmakers, wetgevers en financiers systematisch ter zijde zijn gelegd, decennia lang.

    Ik snap complotdenkers wel. Ik neig er zelf toe als ik bovenstaande 6 feiten (de lijst is langer te maken) met elkaar verbind. En let wel: complotten staan nooit formeel zwart op wit, ze zijn informeel. Wat ik hard core complotdenkers verwijt is dat ze zich niet op feiten baseren maar op geruchten op internet.

  79. Volgens mij kunnen de op deze site actieve “wetenschappers” en andere, het nieuws dominerende, alarmistische “klimaatwetenschappers” een heleboel leren van de door het Covid-19 virus in het nieuws komende deskundigen.

    Het is voor mij, als geinteresseerde leek, onmogelijk om, op forums als deze, een realistisch beeld van de klimaatverandering op te bouwen.

    Op dit forum kan men vooral leren wat er allemaal, aan mensen/groepen die een kritische en/of relativerende kantekening bij de klimaatverandering plaatsen, mankeert. En verder wordt er door de klimaatbeweging nogal eens onzin uitgekraamd. (zoals bijvoorbeeld 600 miljoen klimaatvluchtelingen uit Africa) Soms praat men als een Jehova getuige: als je/jullie niet doen wat wij zeggen vergaat de wereld.

    Voorgaande neemt niet weg dat het ook mij zinvol lijkt om onze CO2 uitstoot te verminderen. Ik ben dus geen klimaatontkenner. Maar dat is niet dankzij dit forum. Integendeel.

    Dit artikel over complotdenkers, pseudosceptici e.d. lijkt vooral bedoeld om de potentiele criticasters waar men mee te maken heeft bij voorbaat te labelen en zo te diskwalificeren.

    Wie is hier de complotdenker?

  80. Sjouke Kingma

    Beste Huub,
    Uw reactie laat duidelijk zien dat u dit forum leest met de ogen van een complotdenker: u ziet selectief alleen dat wat uw al bij voorbaat vaststaande mening bevestigt. Een oprecht geïnteresseerde leek vindt hier allerlei wetenswaardigheden over de stand van de klimaatwetenschap, en daarnaast ook goed onderbouwde kritiek op degenen die de menselijke invloed op het klimaat ontkennen of bagatelliseren.
    Als u wilt discussiëren over de inhoud van het artikel, graag. Maar dan concreet, zonder suggestieve beweringen als “… lijkt vooral bedoeld om de potentiële criticasters waar men mee te maken heeft bij voorbaat te labelen en zo te diskwalificeren”.

  81. @Huub
    “Het is voor mij, als geinteresseerde leek, onmogelijk om, op forums als deze, een realistisch beeld van de klimaatverandering op te bouwen.”

    Nou, dat weten we dan en niets let je om ergens anders je licht op te steken. Dank voor je kristalheldere argumentatie waarom je, zoals je zelf zegt, hier niets te zoeken hebt.

  82. Huub,

    Zoals Sjouke terecht opmerkt lijk je nogal bevooroordeeld deze discussie binnen te stappen (bijv het veelzeggende ‘alarmistische “klimaatwetenschappers”’ tegenover ‘mensen/groepen die een kritische en/of relativerende kantekening bij de klimaatverandering plaatsen’). Niettemin: wees welkom!

    In tegenstelling tot wat jij zegt denk ik dat je op dit blog heel veel informatie kunt vinden om “een realistisch beeld van de klimaatverandering op te bouwen.” Hier een aantal voorbeelden van informatie over het grote plaatje:

    Bijv deze pdf/factsheet: https://klimaatverandering.files.wordpress.com/2017/04/wat-weten-we-over-klimaatverandering-poster-bart-verheggen-mfs-2017_final.pdf

    En deze blogposts van respectievelijk Hans Custers en Tinus Pulles:
    https://klimaatveranda.nl/2018/08/28/de-menselijke-invloed-op-het-klimaat-op-hoofdlijnen/
    https://klimaatveranda.nl/2020/02/21/is-er-bewijs-dat-co2-emissies-het-klimaat-opwarmen/

    Of je kunt mijn boek lezen. Daarin probeer ik in begrijpelijke taal uit te leggen wat de wetenschap zoal weet over de huidige klimaatverandering.

    Voor specifieke onderwerpen kun je natuurlijk de zoekfunctie of de verschillende categorieen raadplegen.

    Veel leesplezier gewenst!

  83. https://www.groene.nl/artikel/wij-zijn-het-nieuwe-nieuws?fbclid=IwAR0fUzCOIxMRrdf1c0iVkvJjl-PeKOUqSPjZOxOOly2uxUqhSutH1Jvn4g4

    Met het uitbreken van corona brak ook een infodemie uit. Complotdenkers van de oude stempel smelten online samen met hippe influencers met een miljoenenbereik, blijkt uit onderzoek samen met de Utrecht Data School. Er is maar één superspreader nodig om een lawine van complotten te laten voortdenderen.

    In een commentaar eerder dit jaar noemde Nijenhuis [hoofdredacteur AD] juiste informatie al eens ‘zuurstof voor de democratie’.
    De politieke beslissing is altijd aan mensen zelf, zij moeten kiezen wat ze willen, maar ik wil mensen zo informeren dat ze die keuze weloverwogen kunnen maken.’

  84. Dat is vergelijkbaar met wat Jaron Harambam op verschillende plekken betoogt (zie mijn eerdere comment met een aantal citaten van hem). Ik vind het zelf ontzettend moeilijk om begripvol naar antiwetenschappelijke onzin te luisteren. Waar Diederik Gommers vrij rustig inging op de onderliggende zorgen van Famke Louise, ontplofte ik zowat bij het kijken van de bewuste uitzending van Jinek gisteravond.

    De vraag hoe we het beste om kunnen gaan met een dergelijke antiwetenschappelijke houding blijft me bezig houden. Er is natuurlijk ruimte voor verschillende reacties van verschillende kanten. Belangrijke ingrediënten blijven wat mij betreft het serieus nemen van de onderliggende zorgen, en tegelijkertijd het verwerpen van de wetenschappelijke inzichten aan de kaak stellen. Hoe dikker de laag onzin waar ik me doorheen moet wroeten, hoe moeilijker ik het vind om de onderliggende zorgen serieus te nemen, moet ik toegeven. Ik heb niet het engelengeduld van Diederik Gommers. Tien jaar geleden misschien wel, maar na de vele discussies en gesprekken met dergelijke lui is de moed wel een beetje in m’n schoenen gezakt.

  85. Hans Custers

    Ja, dat geldt voor mij ook wel. Mijn geduld raakt steeds sneller op, als ik met onzin wordt geconfronteerd. Maar het is wel goed om te beseffen dat het veel uit kan maken met wie je precies in gesprek bent. Een door de wol geverfde, rotsvast van het eigen gelijk overtuigde wetenschapsontkenner zal niet openstaan voor welk argument dan ook, hoe begripvol een gesprekspartner ook is. Maar voor een jonge influencer (zo heet dat nou eenmaal) die zich wat argeloos voor het karretje van zo iemand heeft laten spannen ligt dat misschien weer anders. Het is het verschil tussen een deskundige ondeskundige en een ondeskundige die zich op een dwaalspoor heeft laten zetten.

    Begrip voor onderliggende zorgen is natuurlijk goed, maar als je dat overdrijft wordt het ook weer hautain en paternalistisch. Dat doet Gommers in dat fragment erg goed, omdat hij tegenover de zorgen van Famke Louise zijn eigen zorgen plaatst.

    De kern van de zaak blijft wel dat een serieus gesprek alleen mogelijk is met mensen die daar ook voor open staan. En dat je van een gesprekspartner dus ook interesse in jouw argumenten mag verwachten. Hoe lang verdient iemand die die interesse niet toont het voordeel van de twijfel, is dan de grote vraag.

  86. Ja, dat verschil (tussen een “deskundige ondeskundige” en een ondeskundige) is idd belangrijk om in het oog te houden.

  87. Bart, Hans

    Jullie project is wetenschapscommunicatie, niet het pareren van pseudo-wetenschappelijke onzin.

    @Bart, je zegt “Hoe dikker de laag onzin waar ik me doorheen moet wroeten, hoe moeilijker ik het vind om de onderliggende zorgen serieus te nemen, moet ik toegeven.”

    Je veronderstelt kennelijk dat je als wetenschapscommunicator ook maar enige invloed hebt op ‘de zorgen’ van je publiek. Doe waar je goed in bent (info verschaffen) en vergeet waar je nooit of te nimmer goed in *kunt* worden: onzin bestrijden die buiten je website de ronde doet. Ik ben het dus niet eens met je opmerking dat de kern van de zaak is om het te hebben over het ’gevoel van onbehagen’ en ‘de zorgen’ van de ondeskundig deskundige ondeskundige.

    @Hans, je zegt “Maar het is wel goed om te beseffen dat het veel uit kan maken met wie je precies in gesprek bent.”

    Nee dus, voor wetenschapscommunicators gelden enkel argumenten en niet met wie je in gesprek bent.

  88. Hallo Goff,

    Jullie project is wetenschapscommunicatie, niet het pareren van pseudo-wetenschappelijke onzin.

    Het aantonen van onzin en het rapporteren over organisaties die opgetuigd zijn om het vertrouwen in de wetenschap te ondermijnen (zoals Martijn Tonies schrijft), is gewoon een *onderdeel* geworden van wetenschapscommunicatie. Van alle stukken op onze site worden artikelen als de onderstaande het meeste gelezen, deze trekken ook de aandacht bij kamerleden en worden naderhand dikwijls aangehaald:

    https://klimaatveranda.nl/2015/09/09/marcel-croks-inbreng-voor-hoorzitting-tweede-kamer-incorrect-en-irrelevant/

    https://klimaatveranda.nl/2018/11/04/de-inbreng-van-de-lange-en-crok-voor-een-rondetafelgesprek-van-de-vaste-commissie-voor-economische-zaken-en-klimaat/

    https://klimaatveranda.nl/2020/01/30/de-wetenschappelijke-basis-van-clintel/

    Wél is het zo dat deze blogstukken niet alleen gaan over redeneerfouten en verwarringen die ‘klimaatsceptici’ proberen te verspreiden. Tegelijkertijd wordt er ook veel informatie overgedragen. In het huidige tijdperk ontkomen klimaatwetenschappers er echter niet aan om een deel (!) van de wetenschapscommunicatie te doen in de vorm van het ‘debunken’ van moedwillig verspreide onzin.

    Als je de communicatie van virologen en epidemiologen volgt, zoals bijvoorbeeld Marion Koopmans of Ian MacKay, dan verdelen zij ook hun tijd tussen deels het ‘debunken’ van misinformatie en deels het toelichten van actueel wetenschappelijk onderzoek. Beide komt aan bod.

    Verder heeft Hans natuurlijk gelijk: als je de zorgen wil adresseren van iemand die alleen licht in verwarring is, is dat iets heel anders dan een ‘hard core’ misleider. Hulde aan Diederik Gommers.

  89. Bob,
    O.k. dat wetenschapscommunicators onzin en onzinverspreiders identificeren en benoemen is een feit ik onder ogen zie. Geen misverstand daarover. Maar ik blijf *sceptisch* over het effect. Op 21 juli 2020 om 17:56 in het draadje onder https://klimaatveranda.nl/2020/07/10/de-deskundige-ondeskundige/ heb ik het toegelicht: met toenemende wetenschapscommunicatie neemt ook deskundige ondeskundigheid toe. Het is een zichzelf voedende welles/nietes lus waar alleen de wetenschapscommunicator een einde kan maken. Hoe?

    Door op te houden met “…adresseren van iemands zorgen.” (Jouw woorden). Het onderscheid tussen een ‘hard core misleider’ en een ‘licht verwarde’ is daarbij helemaal niet relevant. Beide hebben hun zorgen, evenals de wetenschapscommunicator zelf. Mijn punt, kortom, is dat wetenschapscommunicator zich daar maar beter afzijdig van houdt en zich beperkt tot de wetenschappelijke stand van zaken, inclusief wat hij weet over drogredeneringen en georganiseerde drogredenering.

    Anders gezegd, de relatie wetenschapscommunicator/publiek is a-symmetrisch, niet gelijkwaardig. En dat kan alleen maar tot uiting komen in argumentatie, niet in adresseren van zorgen. Zie de realiteit onder ogen: jij en je team hebben het nooit over de zorgen die jullie ongetwijfeld hebben. Waarom dan ingaan op andermans zorgen?

  90. Hans Custers

    Goff,

    Ik ben het niet eens met je laatste alinea. Het klopt dat de relatie wetenschapscommunicatie-publiek asymmetrisch is. Maar dat betekent, of hoeft niet te betekenen, dat die relatie ongelijkwaardig is. Als de asymmetrie open op tafel ligt en door beide partijen wordt erkend kun je een gesprek voeren als gelijkwaardige discussiepartners (ofwel: als discussiepartners die elkaar in hun waarde laten, maar wat mij betreft komt dat op hetzelfde neer). In zo’n situatie kun je best aan iemand vragen waarom hij moeite heeft met het accepteren van bepaalde wetenschappelijke kennis. Ik zou dat alleen al doen omdat ik het interessant vind. En ik zou dan ook best iets willen zeggen over mijn zorgen over wetenschapsontkenning, of over klimaatverandering.

    Maar, nogmaals, zo’n gesprek heeft alleen zin als iemand ervoor open staat. En ook interesse heeft in mijn argumenten. De hardcore ontkenners die tegenargumenten structureel negeren of verdraaien laten hun gesprekspartners niet hun waarde. Ofwel, ze weigeren om een gelijkwaardig gesprek te voeren. (Terzijde: gelijkwaardigheid is hier wel een interessant thema, omdat hardcore ontkenners zich enerzijds superieur opstellen omdat het eigen gelijk nooit wordt betwijfeld, maar anderzijds in hun retoriek altijd weer de rol van de underdog aannemen. Het zijn allebei manieren om de gelijkwaardigheid in het gesprek te ontwijken.) En dan houdt het wat mij betreft snel op.

  91. Hi Goff,

    Maar ik blijf *sceptisch* over het effect.

    Nooit, maar dan ook *nooit*, koesteren Hans, Bart, Jos of ik de verwachting dat rabiate ‘klimaatsceptici’ hun mening bijstellen na lezing van onze blogstukken waar er desinformatie ontkracht wordt.

    Het gaat uitsluitend om wat ‘the fourth wall’ heet in de theaterwereld: het zwijgende, meelezende publiek dat nog een mening aan het vormen is. Uit vertrouwelijke communicatie blijkt dat daar ook kamerleden onder zijn, uit het gehele politieke spectrum. Zij melden soms, eveneens vertrouwelijk, dat zij hun mening wel degelijk vormen en bijstellen na lezing.

    de relatie wetenschapscommunicator/publiek is a-symmetrisch, niet gelijkwaardig…

    Argumentatie komt ruimschoots aan bod in de blogstukken, ook in de artikelen waar er desinformatie ontzenuwd wordt. Echter, bij nogal wat lezers is er naast rationele interesse in ‘de argumentatie’ ook een emotionele respons op (de gevolgen van) de klimaatverandering.

    Die emotionele aspecten kan je wel degelijk op voet van gelijkwaardigheid benoemen. Ook wij maken ons weleens zorgen over klimaatverandering en over wetenschapsontkenning. Dat we deze emoties delen met de lezer vergemakkelijkt eerder de communicatie en daarvoor hoeven we niet ‘vanaf de kansel’ te gaan beleren of ons louter en alléén te beperken tot de argumentatie.

  92. ideaminquisitor

    Ik vind het argument tegen zelf-studie problematisch gezien leren kritisch denken en leren hoe je goeie vs slechte wetenschap en pseudowetenschap kan herkennen buiten universitaire studie vrijwel altijd uit zelf-studie bestaat.

    Daarnaast heeft de replicatie crisis en alle bijbehorende twijfelachtige onderzoekspraktijken wel bewezen dat experts ook fouten maken. Dus in principe moet kijken naar de wetenschappelijke samenkomst van consensus leren herkennen die afkomstig is van de beste wetenschap. En daarnaast is de status van een wetenschappelijke veld ook van belang omdat een zeer jonge wetenschap met te veel twijfelachtige onderzoekspraktijken als sociale psychologie en voedingskunde niet denderend betrouwbare consensus bevat.

    Dus het principe van ga altijd uit van de consensus in wetenschap en ga altijd uit van de experts in een veld is ook een stukken genuanceerder. De vele boeken en artikelen van Ben Goldacre, Scott Lilienfeld, Joseph Schwarz, Paul Offit, Gary Taubes, Chris Chambers, Joel Paris, Stephen Hubb, Diane Halpern, Lee Jussim, Carl Bergstrom, Stuart Ritchie, John Ioannidis en Brian Nosek hebben allemaal vaak genoeg aan getoond dat er in de wetenschap voldoende fouten worden gemaakt, dat er onjuist gebruik wordt gemaakt van statistiek en onderzoeksontwerp. Dat wetenschappers niet immuun zijn voor cognitieve denkfouten, drogredenen, politiek, status drift en dergelijke. Daarom is het zo van belang om te leren hoe je wetenschappelijke skepticisme en kritisch denken kan toepassen op de wetenschap zelf. Dat het juist van belang is om met met wetenschappers in gesprek te gaan. Ik doe dit door vragen te stellen in wetenschaps groepen op Facebook. Door kritische vragen te stellen en niet alles maarzo te accepteren. Maar wel binnen het context dat ik geen expert ben en dat intellectuele eerlijkheid en bescheidenheid van belang zijn.

    Maar dat het daarnaast ook erg van belang is om in acht te houden dat dit juist een reden is om wetenschappelijke consensus onderbouwt door de beste wetenschap een goeie heuristiek is voor het volgen van de meest robuuste bevindingen in de wetenschap te vinden. Zolang de wetenschap al goed ontwikkelt is. Voor veel in sociale psychologie en voedingskunde is dit nog redelijk zwak vanwege nog snelle ontwikkelingen in methodiek en de vele tegenstrijdige bevindingen in het veld.

    Ik denk juist dat het goed is om jezelf goed te informeren door middel van relatief betrouwbare bronnen van wetenschappers zelf in de relevante velden. Dus niet kritiek over psychologie van reen engineer, of kritiek over klimatologie afkomstig van een psycholoog, of kritiek op biomedische wetenschap van een psycholoog, of een medische doktor over natuurkunde enzovoort.

  93. Beste ‘inquisitor’,

    De zinsbouw maakt dat je reactie lastig te ontcijferen is. Zo ontbreekt er in deze zin een onderwerp:

    Dus in principe moet kijken naar de wetenschappelijke samenkomst van consensus leren herkennen die afkomstig is van de beste wetenschap. En daarnaast is de status van een wetenschappelijke veld …

    Een wetenschappelijke consensus is het gevolg van het opeenstapelen van ‘multiple independent lines of evidence’. Het is de uitkomst van meervoudige bewijslijnen (gebaseerd op empirische observaties en experimenten), die onderling onafhankelijk tot stand zijn gekomen. We hebben diverse blogstukken over wetenschapstheorie en met name over David Hume, Karl Popper en Thomas Kuhn, waaronder:

    Is klimaatwetenschap falsifieerbaar?
    Klimatologie is een volwassen wetenschap
    Feiten en Waarden

    Ik kan je aanraden om je daarin te verdiepen. 🙂 Meer is te vinden via het linkje Links/Archief: chronologisch bovenaan de pagina en met de zoekfunctie.

  94. Hans Custers

    @ideaminquisitor

    Niemand heeft hier een “argument tegen zelf-studie” gegeven. Integendeel. Ik ben een van de bloggers hier en ik heb me via zelfstudie in het klimaat verdiept. En ik heb via de zelfstudie best het nodige geleerd over het klimaat, maar ik heb ook geleerd dat die kennis altijd minder is dan van de mensen die al tientallen jaren, dag in dag uit wetenschappelijk onderzoek doen naar het onderwerp.

    Ik zou iedereen die in een wetenschappelijk onderwerp geïnteresseerd is aanraden om zich er meer in te verdiepen. Maar denk niet dat je met het lezen van een paar boeken of enkele tientallen artikelen op het kennisniveau zit van de echte deskundigen. Dan overschat je jezelf en onderschat je de wetenschappers.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s