Onlangs publiceerde de WMO het rapport ‘State of Global Water Resources 2023’. De video hieronder geeft een beknopte samenvatting van de belangrijkste bevindingen.
2023 was, gemiddeld over de hele wereld, een bijzonder droog jaar voor rivieren. 45% van de rivieren had een lagere afvoer dan het gemiddelde over 1991 tot 2020, terwijl maar 17% boven dat gemiddelde zat. Gletsjerrivieren kregen daarentegen de grootste hoeveelheid smeltwater te verwerken in 50 jaar. Een goede aanleiding om nog eens te verwijzen naar mijn blog van ruim 6 jaar geleden over ‘peak water’. Gebieden die (mede) afhankelijk zijn van smeltwater krijgen daar steeds meer van, door het opwarmende klimaat. Een ‘shifting baseline’, maar wel een tijdelijke. Er komt in de toekomst onvermijdelijk een moment waarop alles juist weer de andere kant op zal gaan schuiven. En dat kan enorme problemen opleveren, zeker als zomers door de hogere temperaturen ook nog eens droger kunnen worden.
Dit, en allerlei andere klimaatgerelateerde zaken kunnen besproken worden in deze open draad.
Klimaatverandering 
Voor wie ook wel eens naar me wil luisteren, in plaats van alleen maar te lezen: ik was gast in de Skepsis podcast. Die is te beluisteren in de bekende podcast apps, of hier: https://skepsis.nl/skepsis-podcast-18-hans-custers/.
LikeLike
Leuk, Hans, ga ik zeker nog terugluisteren. Ik zie dat jouw bijdrage duurt van circa 8m27s tot 29m55s, dus daar moet ik even iets meer tijd voor hebben.
LikeLike
Valencia. Kan dit soort dingen eens doorberekend worden ?
LikeLike
Nu met binnenkort Trump weer aan het bewind gaat de VS zich wederom uit het parijse klimaatakkoord terugtrekken (drill baby, drill).
Een van de rijkste landen ter wereld, met ook de hoogste uitstoot per capita (Rusland net wat hoger), zegt luid en duidelijk: zoek het maar uit, wij hebben de rijkdom vergaard en willen die behouden (en uitbreiden) met macht.
Rusland, ik denk dat ze er ook niks aan doen; als het ergens onleefbaar wordt zal Poetin een oekaze uitvaardigen om simpelweg naar leefbaarder gebied te gaan, zo gigantisch groot is dat land.
Europa, als er niks gebeurt, bij verdergaande verdomming en nationalismetjes, zal verder gaan verarmen door de geopolitiek (plan Draghi wil daar tegenin gaan). Voedsel nog duurder.
LikeLike
Hallo Frank,
Hoewel de verkiezing van Donald Trump als President slecht nieuws is op vele terreinen, vindt een groot deel van het Amerikaanse klimaatbeleid buiten de federale overheid plaats. De individuele Staten, het bedrijfsleven en de allang vastgelegde investeringen in de energietransitie, zijn bepalend.
Zo is hét ‘powerhouse’ van de VS, de staat Californië (op zichzelf al rijker en invloedrijker dan welk Europees land dan ook) van zins om zich geen ene sikkepit aan te trekken van het beleid vanuit Washington DC. En dat kunnen zij: staten hebben hun eigen wetgeving, een eigen Supreme Court en verregaande autonomie juist waar het energievoorziening, milieu-beleid en regelgeving betreft.
De Californische gouverneur Newsom (zeer invloedrijke Democraat) heeft zojuist een ‘pre-emptive’ juridisch offensief aangekondigd dat – cruciaal nog vóór 20 januari 2025 – een juridische blokkade op moet werpen tegen Washington DC ook op dit terrein:
https://www.youtube.com/watch?v=9y9Sy23qttI
Het zijn zeker niet alléén de individuele Staten. Daarnaast zijn er inmiddels vele honderden miljarden US$ belegd in industrie en bedrijven die er op gericht zijn om de energietransitie door te voeren. Investeerders zullen schadevergoeding eisen – indien Trump dit vanuit Washington DC zou gaan blokkeren.
Als je terugkijkt op de periode 20 januari 2017 t/m 20 januari 2021, het eerdere Presidentschap van Trump, blijkt hij betrekkelijk weinig vertraging in de transitie veroorzaakt te hebben. De CO₂ emissie-reductie ging gewoon door:
Natuurlijk helpt het niet dat Trump uit het Klimaatverdrag van Parijs zou willen stappen. Ook kan Trump proberen om via de Senaat roet in het eten te gooien. Maar individuele Staten kunnen dit via wetgeving en juridische procedures dan weer aanzienlijk langer vertragen, dan de 4 jaar die een presidentstermijn duurt.
LikeLike
Een ander ding is dat andere pijn acuter gevoeld wordt dan klimaatverandering. Nu gaat Schoof niet naar Bakoe vanwege onrust in Amsterdam. Ik zeg niet dat dat verkeerd is, maar het is een veeg teken.
LikeLike
de geopolitieke wereld zal reageren. Gezien de rivaliteit tussen VS en China, ben ik benieuwd naar de bijstelling van de klimaatambities van o.a. China. Begin 2025 wordt hun bijgestelde nationale klimaatdoelplan verwacht. Een bijstelling naar beneden wordt verwacht. Speltheorie.
LikeLike
De Correspondent over de wetenschappelijke discussie over kantelpunten in het klimaatsysteem: Alarm slaan of beter bewijs zoeken: de wetenschappelijke strijd achter kantelpunten in het klimaat – De Correspondent
LikeLike
Lennart,
Ik vind het jammer dat het in het frame van een tegenstelling wordt gestopt. Alsof het om twee totaal verschillende stromingen in de wetenschap zou gaan. Volgens mij is er weinig twijfel over de mogelijkheid van kantelpunten in het klimaat. De vraag waar het dan om draait: hoe groot is het risico dat we willen nemen?
LikeGeliked door 1 persoon
Hans,
Ik heb ook het idee dat de tegenstelling wat sterk aangezet is in dit stuk, maar los daarvan vond ik het wel leerzaam omdat ik nog niet eerder gehoord had van Max Rietkerk. En vanuit voorzorg (artikel 3 van VN-klimaatverdrag) lijkt het me sowieso belangrijk om alarm te slaan als er een risico van kantelpunten lijkt te bestaan. Rietkerk lijkt op dat punt misschien te veel geneigd tot “erring on the side of least drama”?
LikeLike
Max Rietkerk en Arjen Doelman lichtten begin 2022 hun opvatting over tipping points toe in dit interview: #812: ‘Ecosystemen zijn veerkrachtiger dan we denken.’ Een gesprek met Max Rietkerk en Arjen Doelman
LikeLike
Erring on the side of least drama, dat is ook wat ik erbij dacht. Eigenlijk gaat de discussie dan dus over wetenschapscommunicatie, in plaats van de wetenschappelijke inhoud.
En over de veerkracht van ecosystemen: als je kijkt naar de toestand in de wereld, krijg je toch eerder het idee dat we die gigantisch overschatten.
LikeLike
Ik lees in het Correspondentartikel: “En waarom zou je daar géén metafoor bij gebruiken die zo duidelijk aanslaat?” Het woord ‘kantelpunt’ is dus kennelijk als metafoor ontstaan omdat de complexe systeemtaal niet aansprak. Het beeld van een plotseling omvallende stoel spreekt aan. Maar hoe plotseling is ‘plotseling’? Je zou net zo goed kunnen spreken van ‘kanteldynamiek’ en ‘kantelprocessen’, inclusief de opbouwfase van spanning, waarvan we weet kunnen hebben. Ook op mij komt het over dat dit artikel er een semantische schijndiscussie van maakt.
Dan valt er ook wel wat een ander licht te werpen op wat aan het eind van het artikel staat: “geen van beiden heeft de waarheid in pacht. De toekomst met zekerheid voorspellen kunnen ze niet, al willen ze het nog zo graag.”
De procesfilosoof A.N. Whitehead schreef omstreeks 1929: het ‘being’ van een entiteit wordt geconstitueerd door zijn ‘becoming’: ‘ hoe een entiteit wordt, constitueert wat die feitelijke entiteit is’ (Process and Reality, p. 23). Dit ondersteunt het idee dat er wel degelijk (een bepaalde mate van, mogelijk licht-speculatieve) voorspellende waarde toe te kennen is aan wat er in het verleden is gepasseerd en wat er in de actualiteit wordt gerealiseerd. Trends en trendmatigheden.
De onzekerheid heeft dan (enkel) betrekking op ‘marges binnen proceswetmatigheden’ en ‘afhankelijkheden binnen marges’.
LikeLike
De Correspondent chargeert volgens mij nogal waar ze schrijven: “geen van beiden heeft de waarheid in pacht. De toekomst met zekerheid voorspellen kunnen ze niet, al willen ze het nog zo graag.”
Als ik naar Lenton, Scheffer, Schellnhuber, Rockström enerzijds luister, en naar Rietkerk en Doelman anderzijds, dan claimen ze geen van alleen de toekomst met zekerheid te kunnen voorspellen. Ze benoemen allemaal de risico’s van mogelijke kantelpunten, waarbij Rietkerk en Doelman wat meer nadruk leggen dan de anderen op de mogelijkheid van een relatief grotere veerkracht dan tot dusver gedacht. Ook die mogelijkheid is volgens hen echter beslist geen zekerheid, al vergeten ze in mijn ogen daarbij expliciet het voorzorgsprincipe te benoemen.
Waar Whitehead in abstracto op wijst, proberen de genoemde onderzoekers concreter uit te werken voor het aardsysteem, inclusief inmiddels voorzichtig ook het sociale deel daarin. Die concretisering lijkt zich echter nog in zo’n pril stadium te bevinden, vooral waar het de sociale kant betreft, dat daar heel moeilijk met al te grote stelligheid conclusies uit getrokken kunnen worden over de verhouding tussen mogelijke disruptie en veerkracht cq adaptatievermogen. Binnen die onzekerheid lijken voorlopig allerlei scenario’s plausibel, hoewel sommige wel waarschijnlijker dan andere.
Wie behoefte heeft aan zekerheid, heeft in deze chaotische tijd waarschijnlijk pech.
LikeLike
Helaas, Milieudefensie verliest hoger beroep in klimaatzaak tegen Shell.
LikeLike
Persbericht en uitspraak van het Hof: Haagse hof wijst vordering vermindering CO2-uitstoot door Shell af
LikeLike
Wat ik ervan begreep is dat Shell niet verantwoordelijk gesteld kan worden voor de CO2-uitstoot, die hun product veroorzaakt bij de gebruikers ervan, wij dus?
LikeLike
Wat ik ervan begrijp gaat het er vooral om dat Shell wel een zorgplicht heeft om CO2 te reduceren, ook bij hun klanten, maar dat de rechter obv huidige regels en inzichten niet kan/wil bepalen wat dan een minimum reductiedoel voor een bedrijf als Shell moet zijn. Ook denkt de rechter dat zo’n doel niet effectief zou zijn. Vraag is de juristen van Milieudefensie dit zien en of zij in cassatie zullen gaan.
LikeLike
Artikel in Nature: High CO2 dampens then amplifies N-induced diversity loss over 24 years | Nature
“. If rising CO2 generally exacerbates the widespread negative impacts of N deposition on plant diversity, this bodes poorly for the conservation of grassland biodiversity worldwide.”
CO2-bemesting.
Dit, los gezien van het klimatologische effect van CO2.
LikeLike
Kwam dit forum tegen tijdens mijn zoektocht naar informatie en ben blij dat ik dit heb gevonden. Hopelijk willen jullie mij helpen met het vinden van een antwoord op onderstaande vraag.
Ben al een tijdje bezig met me te verdiepen in de warmtehuishouding op deze aarde. De reden daarvoor is een simpel gedachten experiment, waarvan de conclusie voor mij een probleem naar voren brengt, waarover ik verder weinig concrete informatie heb kunnen vinden. Gedachten experiment : denk aan een bol van 2 meter doorsnede en op grote afstand een lichtbron, gelijk aan de zon. De bol draait in een dag om een as die dwars op de lichtstralen staat. Wanneer we de bol bedekt denken met zand dan kan de temperatuur 1 cm boven het oppervlak variëren tussen zo’n + 80 en – 80 graden C (vergelijkbaar met de maximale en minimale temperatuur op het maanoppervlak). Denken we het boloppervlak bedekt met een laag water, dan varieert de temperatuur op net boven het wateroppervlak een stuk minder doordat het water energie opneemt, de warmte verdeelt en er water wordt verdampt. Bedekken we de bol met waterkers plantjes en meten we net onder de blaadjes, dan zal de temperatuur nog minder variëren, omdat het blad de lichtenergie opneemt door fotosynthese en andere groeiprocessen, de planten water opnemen en verdampen, het in de schaduw minder warm wordt en het bladerdek een isolatie vormt voor afkoeling. Nu bedekken we de bol voor een derde met zand, een derde met water en een derde met waterkers. Er ontstaat een gemiddelde variatie in de temperatuur. Vervolgens nemen we een flink deel waterkers weg. Gevolg: grotere verschillen in minimum en maximum temperaturen.
Op onze aarde zijn de oceanen niet echt in omvang veranderd. Kale gebieden en woestijnen zijn wel wat veranderd, maar niet heel veel. Het regenwoud is in de laatste 100 jaar met 60% afgenomen en in de laatste 50 jaar met 50%. Dat is een aanzienlijke afname. We hebben het hier over woud van gemiddeld 60 meter hoog, waarin de temperatuur schommelt rond een bijna vaste waarde van 25 gr C.
Mijn vraag : wat is theoretisch het effect op de wereldwijde temperatuur, wanneer de regenwouden zouden worden teruggebracht naar de omvang van 50 jaar geleden ?
Op deze vraag heb ik geen antwoord gekregen bij het KMNI, noch bij ESA, noch bij NASA. Dit middels de contacten die daarvoor zijn opgegeven.
LikeLike
Paul,
Een interessante vraag, maar ik denk dat het een forse klus is om die enigszins volledig te beantwoorden. Omdat er zoveel factoren meespelen. Er zullen maar heel weinig mensen zijn met voldoende parate kennis over al die aspecten om een compleet antwoord te geven. Die encyclopedische kennis heb ik niet. Maar ik kan wel proberen een aanzet tot antwoord te geven.
Het belangrijkste effect van zo’n grootschalige herbebossing lijkt me het vastleggen van koolstof. Dat brengt de CO₂-concentratie omlaag. Misschien niet heel veel, maar het heeft wel een direct effect over de hele aarde. Terwijl andere effecten lokaal zijn.
Het effect van schaduw is minder groot dan je misschien denkt. Want temperaturen worden toch altijd al in de schaduw gemeten.
Absorptie van zonlicht heeft wel invloed. Als ik het goed heb is tropisch regenwoud vaak iets donkerder van kleur dan de landbouwgrond die ervoor in de plaats is gekomen. Het woud absorbeert dan iets meer zonlicht en dat heeft een opwarmend effect.
Het effect van verdamping lijkt me nog ingewikkelder, omdat dat ook afhangt van wat er voor het woud in de plaats is gekomen. Is dat een geïrrigeerd landbouwgebied, dan kan daar ook veel water verdampen. Maar dat zal vaak niet zo zijn. En het is ook nog eens zo dat grote regenwouden deels hun eigen weer maken, onder meer doordat het water dat er verdampt elders weer als neerslag valt. Het woud helpt zichzelf daarbij waarschijnlijk ook nog eens via stoffen die wolken makkelijker laten groeien.
Voor een kwantitatieve schatting zul je dat allemaal bij elkaar op moeten tellen. Mogelijk zijn er ook nog verschillen tussen diverse regenwoudgebieden. Misschien is zo’n analyse wel ergens in de wetenschappelijke literatuur te vinden, maar ik kan hem niet direct vinden. Wel is het volgens mij duidelijk dat afkoeling door de opname van CO₂ het belangrijkste effect is.
LikeLike
Beste Paul de Beer,
Ik sluit me aan bij wat Hans Custers hierboven al zegt. Indien je louter-en-alleen naar de mondiaal gemiddelde warmtehuishouding zou kijken, dus naar de stralingsbalans tussen het inkomende kortgolvige zonlicht en de uitgaande langgolvige warmtestraling (infrarood), dan:
-> heeft méér tropisch regenwoud juist opwarming tot gevolg, want het is donkerder (lagere albedo) dan bijvoorbeeld savanne, grasland of woestijn;
-> zodat minder van het inkomende zonlicht terugkaatst naar het heelal.
De mondiale albedo is sinds pre-industriële tijden juist iets toegenomen: het aardoppervlak weerkaatst gemiddeld iets meer zonlicht, wat een bescheiden afkoelende bijdrage levert. Dit zie je bijv. hier in het Albedo balkje links van de nullijn, het blauwe ‘land use’ in IPCC AR6 WGI Figuur 7.6:
Zoals Hans al aangeeft is het regionaal veel meer complex: regenwoud heeft grote invloed op de circulatiepatronen van vochtige lucht, waterdamp, en de latente warmte die op deze manier herverdeeld wordt over de klimaatzones op Aarde. Dit lees je vooral terug onder het sleutelwoord ‘evapotranspiration’ in de wetenschappelijke studies.
En daarnaast is het regenwoud ook een belangrijke ‘carbon store’. Herstel van het regenwoud naar de situatie van 50 of 100 jaar geleden zou weliswaar de albedo iets doen dalen (wat mondiaal juist een opwarmend effect heeft). Maar ik denk dat de opname van CO₂ uit de dampkring die daardoor plaatsvindt, veel belangrijker is.
Het IPCC heeft in AR6 een samenvattend hoofdstuk specifiek over zowel het effect van Klimaatverandering –> Regenwoud als in omgekeerde richting Regenwoud –> Klimaatverandering:
https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_CCP7.pdf
In de paragraaf CCP7.3.6 vanaf bladzijde 2380 staan de effecten van ‘tropical deforestation’ op het klimaat kort samengevat. Het bevat een reeks van verwijzingen naar onderzoek. Aanrader.
LikeLike
Bedankt voor de reacties.
Waar ik mee bezig ben is om een antwoord te krijgen op de vraag of alle aandacht voor de effecten van toename van broeikasgassen voorbij gaat aan het effect van ontbossing op grote schaal rond de evenaar.
Wat ik niet hoop is dat, wanneer de wereld de toename van broeikasgassen weet om te buigen, er een ander groot probleem overblijft, waar te weinig aandacht voor is.
In deze hele discussie gaat het mij om de warmtehuishouding rond de aarde en dan wel specifiek ronde de evenaar. Klimaat is het gevolg van warmte dynamiek.
Een belangrijke trigger voor mij is bovenstaand plaatje uit het CERES project, wat eigenlijk een soort warmte scan van de aarde is. Hierin zijn duidelijk de regenwouden koele plekken voor wat betreft uitgestraalde infra rood energie. Die plekken zijn bijna zo koel als polaire gebieden.
De zon zendt een breed spectrum aan straling naar de aarde. Al die binnen komende fotonen gaan door verschillende processen, afhankelijk van energie en frequentie. Uiteindelijk resulteert dat voor een deel ervan in warmte afgifte aan de atmosfeer. Dat deel is aan het toenemen, zoals we constateren. Wat zijn de processen op de aarde die uiteindelijk niet resulteren in de afgifte van warmte ? Voorbeelden zijn fotosynthese, verdamping, smelten en handhaven van temperatuur.
Ik ben geen expert, maar het groeien van planten en dieren is mijns inziens niet alleen het gevolg van fotosynthese. Dat lijkt mij haast zeggen dat mensen groeien als gevolg van de vitamine D productie. Het is mijn gut-feeling dat er flink wat energie nodig is om een regenwoud in stand te houden.
Maar meten is weten en ik heb geen echte gegevens kunnen vinden, anders dan omtrent pure fotosynthese. Wat mij daarbij verbaast is dat de licht absorptie in het fotosynthese proces zowel in het rood als in het blauw plaats vindt, waardoor groen overblijft; de kleur van planten. In de chemische vergelijking heb ik ergens zien staan dat 3 fotonen nodig waren in de reactie. Blijkbaar niet dezelfde soort?
De regenwouden zijn zo ongeveer de dikke beharing van de aarde op de plekken waar de meeste zon terecht komt. Dat haar daar weghalen doet de huid schroeien.
LikeLike
Paul,
Als je naar andere CERES-plaatjes kijkt, dan zie je dat de lage uitstraling in die gebieden samenhangt met veel bewolking en een lage temperatuur aan de top van die bewolking. Dat lijkt me dan ook de belangrijkste verklaring. Die niet zoveel zegt over de temperatuur aan het oppervlak.
En fotosynthese is wel degelijk de enige energiebron voor het leven in het regenwoud. Bovendien geldt in een regenwoud dat in ecologisch evenwicht is ook de wet van behoud van energie. Alle energie die planten opnemen door absorptie van zonlicht komt op een of andere manier ook weer vrij in de vorm van warmte (afgezien eventueel van organische resten die diep in de bodem achter zouden kunnen blijven, maar dat is maar een kleine fractie). Het organische materiaal dat planten produceren wordt immers na korte of langere tijd weer afgebroken door dieren of micro-organismen, die het als energiebron gebruiken.
LikeLike
Laat ik, als toevoeging, toch ook nog een keer het belangrijkste punt aanstippen. Wat jij benoemt zijn regionale effecten, die zeker van invloed zijn op de temperatuur ter plaatse. Terwijl het effect van CO2 wereldwijd optreedt. Dat regionale effect moet wel heel groot zijn om het effect op wereldschaal te domineren.
LikeLike
Beste Paul de Beer,
Als aanvulling op wat Hans al schrijft, je maakt hier een fout in de fysica:
“Een belangrijke trigger voor mij is bovenstaand plaatje uit het CERES project, wat eigenlijk een soort warmte scan van de aarde is. Hierin zijn duidelijk de regenwouden koele plekken voor wat betreft uitgestraalde infra rood energie. Die plekken zijn bijna zo koel als polaire gebieden.“
Dit CERES plaatje geeft de uitgaande langgolvige warmtestraling. Indien er boven de regenwouden minder (!) infrarode warmtestraling het klimaatsysteem verlaat (zoals in dit plaatje), draagt dit juist bij aan de mondiale opwarming! Immers, dan blijft er daar méér warmte achter binnen het klimaatsysteem.
Vraagje: is de logica hiervan duidelijk? 🙂
LikeLike
Hans, Rob,
Dank jullie wel voor jullie reacties. Is verhelderend.
Als samenvatting voor mij zelf : meer regenwoud zou CO2 absorberen en dus helpen bij de broeikasgasreductie enerzijds en – volgens mijn gedachten experiment – zou de extremen in het klimaat af kunnen vlakken anderzijds. Ik blijf het volgen.
Heb veel leesmateriaal gevonden op internet omtrent dit soort vraagstukken en ga daarmee verder.
LikeLike
Sorry, Bob !!
LikeLike
Dag Paul,
Je vat het in je laatste reactie goed samen. Het is echter nog wel iets ingewikkelder dan dit: “meer regenwoud zou CO2 absorberen en dus helpen bij de broeikasgasreductie enerzijds en – volgens mijn gedachten experiment – zou de extremen in het klimaat af kunnen vlakken anderzijds.“
Naar mijn persoonlijke mening, is het als volgt:
Indien alle andere factoren (broeikasgassen, aërosolen etc.) hetzelfde zouden blijven als nu en alléén het regenwoud zou herstellen naar de situatie van ca. 100 jaar geleden… dus zonder de bijbehorende CO₂-reductie… dan zou dit eerder een lichte extra opwarming toevoegen aan de huidige klimaatverandering. Althans op mondiaal niveau.
Mogelijkerwijs gaat dit zelfs op indien je meerekent wat dit herstel van het regenwoud/bos aan CO₂ uit de lucht zou halen? Dit komt deels doordat bos zoveel donkerder is (minder van het inkomende zonlicht reflecteert), en deels door extra waterdamp en andere oppervlakte-effecten. Lokaal, dus direct in de schaduw onder het bladerdak van dit regenwoud, kan het wel een afkoelend effect hebben.
We hebben een uitgebreid blogstuk over de effecten van een denkbeeldige mondiale (her)bebossing. Aanrader:
https://klimaatveranda.nl/2019/07/06/zijn-een-biljoen-bomen-de-oplossing-voor-klimaatverandering/
Belangrijke kanttekening bij dit blogstuk en bij de daar besproken wetenschappelijke publicatie: dit kijkt alléén naar de afname van CO₂ in de dampkring als gevolg van een dergelijke mondiale (her)bebossing. In deze publicatie worden alle andere effecten, zoals een afgenomen reflectie van het inkomende zonlicht door het donkerder bos en verdamping etc., niet meegenomen.
LikeLike
Toch even een aanvulling op Bob. Het effect op de albedo van bossen is vooral heel groot in het hoge noorden, waar de bodem een deel van het jaar is bedekt met sneeuw. Bomen kunnen daar in de winter veel meer zonlicht absorberen dan de door sneeuw bedekte bodem.
In een tropisch regenwoud is het effect van de albedo veel kleiner. Bij mijn weten zijn er geen wetenschappelijke aanwijzingen dat meer regenwoud op wereldschaal op wereldschaal een opwarmend effect kan hebben.
LikeLike
Zoals Hans al aangeeft is er een aanzienlijk verschil tussen méér ‘boreaal’ bos en meer tropisch regenwoud.
Per saldo kan extra boreaal bos juist opwarming opleveren, doordat het opwarmende effect van de lagere albedo groter is dan de afkoeling door de CO₂-reductie door het extra bos. Lees daarover bijvoorbeeld:
https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2016GL071459
Zij concluderen dat er op het Noord-Amerikaanse continent een ‘grens’ is aan te geven. Ten noorden van die grens zou extra bos juist bijdragen aan opwarming, en daar beneden aan afkoeling (ofwel aan het beperken van de huidige klimaatverandering):
Lower latitudes tend to provide a greater climate benefit because the greater available energy and higher average temperatures lead to carbon assimilation rates that outweigh warming from biophysical effects (Figures 2b and 2c). Seasonal snow cover and higher-albedo grasslands allow the biophysical cooling effects to outweigh the more modest carbon assimilation rates at higher latitudes.
Extrapolerend kan je dan vermoeden dat op nóg lagere breedtegraden, bij meer tropisch regenwoud, juist de CO₂-reductie het zwaarste zou wegen. Daar dan tóch een bijdrage aan het beperken van de huidige klimaatverandering!
In Science van februari 2024 staat er een samenvattende publicatie hierover maar dan op mondiale schaal, met een Perspective: “Forestation is not an easy fix”, https://www.science.org/doi/10.1126/science.adn7026
En de publicatie zelf: https://www.science.org/doi/10.1126/science.adg6196
LikeLike
We hebben best wel een bijzonder jaar achter de rug:
Misschien bevestigen deze recente ontwikkelingen wel iets, namelijk een patroon wat we al veel langer zagen gebeuren. Misschien een Inconvenient Truth?
LikeLike
Jaap,
Zie onze huisregels: geen eindeloze herhalingen van hetzelfde punt.
De discussie over trends, en de vraag in hoeverre die wel of niet de toekomst voorspellen, is ondertussen wel vaak genoeg met je gevoerd.
LikeLike
https://www.quantamagazine.org/all-life-on-earth-today-descended-from-a-single-cell-meet-luca-20241120/?mc_cid=6d7cc953aa&mc_eid=2da601f9cd
Het is info over recente ontwikkeling in onderzoek naar‘first life on earth’ van ruim 4 miljard jaar geleden. Uiteraard gaan mij als volstrekt onwetende in dezen de details boven de pet maar de grote lijn kan ik wel volgen. Fascinerend! De vraag kwam bij me op of er iets bekend is over ontstaan/periodisering van de basale structuur-elementen van het aardse klimaat zoals wij dat nu kennen. Denk aan vorming van de oceanen, van de atmosfeer, etc. Kortom, wanneer is ‘ons’ klimaat in de geologische periodisering ontstaan?
LikeLike
Goff,
Daar is zeker het een en ander over bekend. Een toegankelijk boek hierover is Our Fragile Moment van Michael Mann.
LikeLike
Hans,
dank! voor de lees-tip. Ik heb de samenvatting ingezien en ga het boek maandag bestellen, samen met De Theorie van Warmte. Met die twee kom ik de hier ongekend laat ingezette winter wel door 🙂
LikeLike
Hi Goff,
Om een beetje gevoel te krijgen voor de immens lange tijdschalen waar het over gaat, is deze animatie wel interessant:
https://thekidshouldseethis.com/post/4pt5-billion-years-in-1-hour-kurzgesagt-all-of-history-animation
Het is de 4,5 miljard jaar lineair samengeperst in één uur. Elke seconde in het filmpje staat dan voor ca. 1,5 miljoen jaar.
Het idee is dat je dit opzet op het beeldscherm of op de tv met de achtergrond-muziek aan en dan iets anders gaat doen. Zo af en toe even kijken wat er op Aarde gebeurt… meestal niks… tot pal voor het einde! 😉
De eerste 90% van de tijd waren het voornamelijk eencelligen in zee, er waren geen planten of dieren op land. Pas de laatste 425 miljoen jaar, geruime tijd na de ‘Cambrian explosion’ …
LikeLike
Leuk om te kijken!
LikeLike
Bob,
ja, fraaie animatie! Maar het lukte me niet om je suggestie op te volgen om intussen iets anders te doen. Het is een uurtje ‘suffend integreren’ geworden zoiets als in een houtvuurtje staren of aan zee naar de branding luisteren 😉
LikeLike
Twee berichten vandaag: Extra opwarming aarde door ander gedrag wolken: mogelijk graad extra in 2100 | de Volkskrant
en: De Atlantische Oceaan kon vorig jaar zo warm worden doordat er minder lage bewolking was – NRC
allebei over het mogelijk veranderende gedrag van wolken, en mogelijk méér opwarming in de pijplijn.
LikeLike
Hi Frank,
Het is m.i. niet echt een verrassing dat ‘minder lage wolkbedekking’ bijgedragen heeft aan de extreme zeewatertemperaturen in 2023/24. Eén van de mogelijke oorzaken hiervan zou een – tot dusver wellicht onderschatte – versterkende feedback op de opwarming door minder lage wolkbedekking kunnen zijn:
https://klimaatveranda.nl/2014/01/05/licht-op-wolken-de-rol-van-bewolking-in-een-opwarmend-klimaat/
Tot dusver waren er vooral empirische data uit de Pacific, met name de regio rondom de evenaar. Hetzelfde lijkt nu ook boven de Atlantische oceaan een rol te spelen.
Zoals al in de publicatie van Sherwood et al 2014 beschreven, betekent dit dat de klimaatgevoeligheid (ECS) wel ’s hoger uit zou kunnen vallen dan de ca. +3 °C/2 x CO₂ die tot dusver als meest waarschijnlijk is beschouwd:
https://www.nature.com/articles/nature12829
Ik vind het eigenlijk enigszins een ‘blikvernauwing’ om dit te vertalen naar “mogelijk graad extra in 2100”. Tenslotte werkt het ook voor en ná 2100 door qua te verwachten opwarming. Waar de rare ‘2100 fixatie’ vandaan komt, weet ik niet. NERGENS in het Klimaatakkoord van Parijs of zelfs in het EU klimaatbeleid wordt dit jaartal genoemd.
De “well below 2 °C above pre-industrial levels and to pursue efforts to limit the temperature increase to 1.5 °C above pre-industrial” in het Klimaatakkoord is namelijk niet gebonden aan een jaartal. Het geldt ook in 2050, 2200, 2400 etc.
LikeLike
“Waar de rare ‘2100 fixatie’ vandaan komt, weet ik niet.”
Dat is nog wel een voorstelbare datum. Veel jonge kinderen kunnen dat nog meemaken. Ook voor planologie is het al van belang.
LikeLike
Bart, ook 2050 en 2080 en 2120 zijn ‘voorstelbare data’.
Het voortdurend vertalen naar alléén het jaar 2100 kan bij sommigen de indruk wekken dat het dan plotsklaps zal gaan stoppen. Of dat men er pas op 1 januari 2100 hinder van gaat ondervinden.
Als je de 1,5°C en 2,0°C nazoekt in de diverse verdragen staat er nergens een jaartal.
LikeLike
Bob,
Los van streefdatum in de toekomst, wat was/is de reden c..q. motief van het roemruchte streefgetal 1,5°C c.q. 2°C. Is er iets zinnigs over te zeggen?
Ik vraag me af of aan dat streefgetal een gedegen klimatologische risico-analyse ten grondslag ligt of dat het een beleidsmatig compromis. Of beide?
LikeLike
Goff,
De 2°C doelstelling gaat heel ver terug. Tot de Advisory Group on Geenhouse Gases (AGGG), een voorloper van het IPCC zou je kunnen zeggen, in de jaren ’80. Een nogal met de natte vinger geschatte grens van wat redelijk veilig zou zijn een ook haalbaar. Dat doel is min of meer een eigen leven gaan leiden, tot kort voor de COP van Parijs in 2015. In de jaren daarvoor ontstonden er zorgen over de mogelijke overschrijding van kantelpunten bij 2°C, bijvoorbeeld van delen de ijskap op West-Antarctica.
2°C was in de jaren ’70 ook al eens genoemd door William Nordhaus, als ‘first intuition’ van wat nog veilig zou zijn. Ik dacht niet dat de AGGG zich heeft laten inspireren door Nordhaus, maar dat weet ik niet zeker.
Overigens was de AGGG zo verstandig om erop te wijzen dat je niet alleen naar de totale opwarming zou moeten kijken, maar ook naar de snelheid daarvan. En dat je daar eigenlijk ook een maximum aan zou moeten stellen. Dat is nooit gebeurd.
Bij Carbon Brief (waar anders?) is meer informatie te vinden.
LikeGeliked door 1 persoon
Als aanvulling op wat Hans al schrijft: op enig moment moet je ergens een grens trekken, ‘a line in the sand’.
De 2 °C voor de mondiaal gemiddelde opwarming als ‘nog enigermate veilig’, baseert op zowel een aanzienlijke mate van beleidsmatige willekeur als op een gedegen wetenschappelijke motivatie.
Zoals op Carbon Brief besproken: al in de jaren ’70 en ’80 wist men dat (mondiaal gemiddeld) het Eemien ongeveer 2 °C warmer was dan ons pre-industriële gemiddelde. En het Eemien heeft niet tot een absoluut catastrofale omwenteling of ‘run-away opwarming’ geleid. Vandaar dat je kan veronderstellen dat deze +2 °C nog enigermate veilig is.
Overigens kende het Eemien wél zeespiegels die 6 tot 9 meter hoger waren dan nu. Of dit dan nog ‘veilig’ genoemd kan worden is een ingewikkelde discussie, want de opwarming was tijdens het Eemien wel anders verdeeld over de aardbol.
Even een stukje pop culture: de uitdrukking ‘a line in the sand‘ werd in de jaren ’90 populair door president Bush Sr. die het gebruikte na Saddam Hussein’s invasie van Kuwait. In het hilarische meesterwerk The Big Lebowki zie je dat The Dude deze uitspraak overneemt van Bush Sr. terwijl hij aan de kassa een cheque uitschrijft voor een pak melk.
De uitdrukking wordt dan verderop in de film hergebruikt door The Dude zelf. Zie helemaal aan ’t einde van:
LikeLike
Bob, Hans
breek me de bek niet open over The Dude, de Coen broers zijn mijn favoriete cineasten.
Als ik het goed begrijp is de 2°C ‘line in the sand’ natte vinger-werk gebaseerd op de wetenschappelijk aangetoond ecologisch niet-catastrofale 2°C van het Eemien. Bizarre argumentatie, overigens. Inmiddels observeren we dat 1,2°C al tot ecologisch (en sociaal) disruptieve gevolgen leiden. 1,2°C is het voorland van het voorgenomen 1 ,5°C en dan tel ik de risico’s van klimatologische kantelpunten maar niet mee.
Om het af te maken een citaat van The Dude: “Smokey, this is not Vietnam, this is bowling. There are rules.”
LikeLike
Goff,
Ik wil wel nog een keer benadrukken dat er oorspronkelijk door wetenschappers wel een belangrijke randvoorwaarde werd gesteld aan de grens van 2°C: de opwarming zou niet te snel moeten gaan. Ofwel: mens en natuur moesten genoeg tijd krijgen om zich aan te passen. Dat dat besef ergens naar de achtergrond is verdwenen, is misschien wel het meest pijnlijke van alles.
Verder kun je met de kennis van nu wel constateren dat wetenschappers zich teveel hebben laten leiden door de traditie van ‘erring on the side of least drama’. Klimaatwetenschappers werden nou eenmaal niet opgeleid als risico-analisten, dus het is ook wel weer begrijpelijk. En wat ze volgens mij het meest hebben onderschat, is de invloed van de commerciële belangen. Zowel op de politiek als op de perceptie van het publiek.
LikeLike
Hans,
met je analyse ga ik helemaal mee.
LikeLike
Hallo Goff,
“Als ik het goed begrijp is de 2°C ‘line in the sand’ natte vinger-werk gebaseerd op de wetenschappelijk aangetoond ecologisch niet-catastrofale 2°C van het Eemien. Bizarre argumentatie, overigens.“
Zo bizar vind ik het niet.
In de maatschappij, rechtspraak en politiek is er voortdurend een tendens van het verschuiven van normen en grenzen, indien je niet oppast. Op deze manier proberen belanghebbenden een soort van geleidelijke ‘landje pik’ uit te voeren… waar Saddam Hussein nog een puntje aan kon zuigen!
“Ach, je mag hier 50 km/u en met de onzekerheidsmarge 53 km/u. Dus dan kan 59 of 61 km/u toch ook geen kwaad? Toch?”, of: “De kritische depositiewaarde van 14 gram stikstof/ha/j wordt soms wel ’s overschreden, dus dan kunnen wij toch lekker ook wel 100 gram uitstoten?”
De scène waar The Dude het morele kompas van Bush Sr. overneemt, is de sleutel tot de gehele film. Er zijn grenzen. Of dit nu de ‘line in the sand’ was tussen Irak en Koeweit of het onderpissen van het karpet van The Dude… ergens trek je een grens.
Indien er niet zo’n grens vastgelegd wordt, als er géén morele grenzen gelden, dan kan er onbeperkt misbruik gemaakt worden van anderen en is er ook geen basis voor rechtspraak. Juist dóór de 2°C grens kan de Nederlandse en Europese rechter überhaupt iets doen en de overheid en bedrijven terechtwijzen. Zonder een dergelijke norm, hoe arbitrair ook, kan dit niet.
Zoals The Dude zegt: “This will not stand, man!” 🙂
LikeLike
Overigens ben ik het eens met Hans: “Ofwel: mens en natuur moesten genoeg tijd krijgen om zich aan te passen.” Naast de “well below 2 °C” had er een additionele norm afgesproken dienen te worden voor de snelheid van de opwarming. Zoiets als hooguit 0,10 °C/decennium op basis van het gemiddelde over drie decennia, bijvoorbeeld.
Maar beter EEN norm, dan helemaal géén normen.
Juist gezien de enorme invloed van commerciële belangen is het een wonder dat het in Parijs 2015 gelukt is om tot een harde grens te komen, hoe arbitrair ook. Daar is op immense schaal druk voor utgeoefend, decennialang, door wetenschappers, NGO’s en vele politici.
Ik had niet verwacht dat dit zou lukken.
Nu nog waarmaken, uiteraard… zucht.
LikeLike
Om eventueel misverstand weg te ruimen: mijn kwalificatie ‘bizar’ slaat niet op normering per sé maar op de argumentatie dat de 2°C van het Eemien geen catastrofe inhield en derhalve als referentiepunt kan worden gehanteerd. Dat is bizar want ook in de jaren ‘80 vorige eeuw was bekend dat de tijdfactor in het Eemien-klimaat van een andere orde is dan in het huidige industriele tijdsgewricht.
De klokkenluiders in de klimatologische werkgemeenschap waren jaren ‘80 schaars. Gaandeweg is dat veranderd en het resoneerde in Parijs 2015. De ironie van de geschiedenis is dat commerciele belangen (finaciele kosten/baten calculaties) ten grond liggen aan de energietransitie. Dat ‘het klimaat’ er beter van wordt is bijvangst.
LikeLike
Goff,
Toch zou je, met de kennis van nu, ook kunnen zeggen dat die 2°C een heel aardige inschatting is geweest van wat aan de ene kant nog enigszins beheersbaar is, en aan de andere kant politiek en economisch haalbaar. Ik betwijfel ook of we er nu veel beter voor hadden gestaan als er destijds een andere inschatting was gemaakt.
Wel denk ik dat de wetenschappers die destijds die inschatting maakten meer slagvaardigheid hadden verwacht van de wereldpolitiek. Dat zou meer ruimte hebben gegeven om de doelstelling naar beneden bij te stellen, als daar reden voor was.
LikeLike
Hans,
“Ik betwijfel ook of we er nu veel beter voor hadden gestaan als er destijds een andere inschatting was gemaakt.” Ja, dat betwijfel ik ook.
”Wel denk ik dat de wetenschappers die destijds die inschatting maakten meer slagvaardigheid hadden verwacht van de wereldpolitiek.”
De keerzijde daarvan is dat beleidmakers weliswaar beslissingen namen c.q. uitstelden maar dat wetenschappers zich collectief terughoudend profileerden als hofleverancier van hun bevindingen. Terwijl de wetenschappers heel goed wisten dat er de facto maar één acceptabel handelingsperspectief was: drastische reductie van ghg-uitstoot.
Inmiddels is dat handelingsperspectief algemeen geaccepteerd maar gaat het om de verdeling van de centen (cop 29) die nodig zijn voor aanpassing aan de (regionale) gevolgen van de gestaag toenemende opwarming. Met de kennis van toen had de wetenschappelijke werkgemeenschap haar borst natter moeten maken dan risico-analyses (de IPCC scenario’s) aanleveren. En ze had dat ook kùnnen doen maar er heeft bij mijn weten nooit een klimatoloog als expert een zetel in het NL parlement geambieerd, laat staan in het kabinet – i.t.t. menig economisch expert.
Begrijp me goed, ik verwijt de klimatologische beroepsgroep niks. Maar een survey onder klimatologen of ze zichzelf in dit opzicht iets verwijten lijkt me wel wat.
LikeLike
Ik weet niet of je die bal nu specifiek bij de wetenschappers moet leggen. ‘We’ is weliswaar een ruim begrip, maar misschien is inmiddels toch wel de vraag gerechtvaardigd, ook omdat we allemaal zowel consument als kiezer zijn (en waarbij de mens het politieke dier bij uitstek is): waarom of waardoor hebben we de slagvaardigheid van ‘de politiek’ verkeerd ingeschat?
LikeLike
Voor zover ik zie hebben zowel wetenschappers als burgers de taaiheid en slagvaardigheid van gevestigde (o.a. geopolitieke) belangen lange tijd verkeerd ingeschat. We dachten dat “we”, generaliserend, grotendeels in rationele democratieën leefden en hadden niet door welke dominante invloed geopolitieke en kapitalistische bedrijfslobbies en denktanks hebben op zowel politieke besluitvorming als media en onderwijs. Zie voor een uitgebreide toelichting bv Stoddard et al 2021 Three Decades of Climate Mitigation: Why Haven’t We Bent the Global Emissions Curve? | Annual Reviews
Nu we dit steeds meer beginnen te beseffen, roepen bv Extinction Rebellion en Scientists Rebellion op om de invloed van lobbies te beperken door invoering van gelote burgerberaden. Iemand als David van Reybrouck pleit voor een mondiaal burgerberaad. Zulke institutionele veranderingen zullen pas gerealiseerd kunnen worden als voldoende mensen en organisaties zich daarvoor inzetten, zoals bv ook de slavernij pas afgeschaft werd toen voldoende mensen zich daarvoor inzetten. Of het zal lukken voldoende mensen hiervoor te mobiliseren is onzeker en kunnen we alleen ontdekken door het te proberen.
LikeLike
“Ik weet niet of je die bal nu specifiek bij de wetenschappers moet leggen.”
Jawel, want in de lopende gedachtenwisseling ging het immers over die beroepsgroep. Zoals Hans suggereerde: “…de wetenschappers die destijds die inschatting maakten hadden meer slagvaardigheid verwacht van de wereldpolitiek.”
Overigens heb ikzelf sinds ik kan nadenken de slagvaardigheid van ‘de politiek’ nooit verkeerd ingeschat. Oerscepticus die ik ben heb ik de politiek altijd gezien als tegenslagvaardigheid.
LikeLike
Jaap
ik onderschrijf je opm. dat het “een illusie is te denken dat we uit de brand zouden zijn wanneer we met elkaar nu acuut zouden stoppen met uitstoten van broeikasgassen, ook al is het resultaat: geen verdere temperatuurstijging.”
Inzicht in het planetaire grenzen-complex en beschikbare kennis mbt overschrijding daarvan levert vooral radeloosheid op. Wereldwijd op vijf continenten: vijf decennia intensief onderzoek, vijfduizend adviesrapporten, vijftigduizend expert-studies en vijfhonderdduizend pagina’s wet-en regelgeving. En de vooruitzichten zijn ronduit slecht voor mens, flora &fauna. Ik zie niets in het opbeuren van die collectieve radeloosheid met een beroep op het courante maar uiterst vage ‘hoop’ en ‘optimisme’. Hoop is de afgeleide van radeloosheid en optimisme is afgeleide van hoop [heb ik van Aristoteles, Spinoza en Macchiavelli gepikt]
Lennart,
over burgerberaad was ik lange tijd sceptisch en heb dat bijgesteld. Ik zie er wel iets in maar niet in de zin dat dergelijk beraad ook maar iets af kan/zal doen aan mitigatie van ecologisch ontwrichtende humane praktijken. Ik zie wel iets in burgerberaad over adaptatie aan NU reeds manifeste ontwrichting. De analogie gaat uiteraard niet helemaal op maar ik zou burgerberaad vooral als collectieve mantelzorg voor gedupeerden opzetten, niet als instantie om planetaire grenzen-overschrijding te voorkomen. Daar is geen tijd meer voor.
LikeLike
Goff,
“Inzicht in het planetaire grenzen-complex en beschikbare kennis mbt overschrijding daarvan levert vooral radeloosheid op.”
Dat hoeft niet, die radeloosheid. Socrates was ook bepaald niet radeloos toen hij de gifbeker moest leegdrinken. Hoewel de consequenties van de hardnekkigheid van de trends voor de toekomst in detail niet te kennen zijn (wanneer zich welk kantelpunt zal voordoen bijvoorbeeld), zijn de grote lijnen ervan volgens mij inmiddels wel te duiden als zijnde ‘een kwestie van tijd’, mede op basis van:
– interpretatie van wetenschappelijk onderzoek,
– een besef van de hardnekkigheid van de inderdaad al decennialange/eeuwenlange trendmatigheden,
– de steeds duidelijker wordende politieke weerbarstigheid en onmacht
– de duidelijk toenemende polarisatie en reactionaire tendenzen,
– een filosofisch besef omtrent de dissipativiteit van de diersoort mens, bovenmatig uitstekend boven die van de andere dieren.
– een filosofisch besef omtrent dieper gelegen evolutionaire bronoorzaken en secundaire gelegenheidsoorzaken,
– intensieve kennisneming van de actuele nieuwsfeiten, en interpretatie daarvan binnen ruimere kaders, gebaseerd op de onderstromen die, zichtbaar en minder zichtbaar, gaande zijn,
– interpretatie en besef van de toenemende verstrengeling van natuur- en cultuursferen; deze verstrengeling wordt alom bevestigd in het Antropoceendebat,
– inzicht en interpretatie van natuurlijke overshoot-mechanismen en -wetmatigheden, nu inmiddels op planetaire, en voor de mens ongekende schaalgrootte
– de demografische ontwikkeling: hoewel relatief afnemend, toch nog steeds ieder jaar zo’n tachtig miljoen wereldbewoners erbij
– een besef en interpretatie van de gevolgen van de steeds maar toenemende spanningsopbouw in zowel de natuur- als cultuursferen
– en (dus) de zoektocht naar de diepere oorzakelijkheid van dit alles, integraal, dus ook meer dan alleen maar puur wetenschappelijk (want ook of juist de niet-logische aspecten doen mee)
Als het inderdaad een kwestie van tijd zal blijken te zijn (‘if’ – ‘then’, om vermeende stelligheid van mijn kant te disclaimeren: het is en blijft een subjectief besef en interpretatie, maar niet ongefundeerd) en ondanks alle tegenkrachten die we nog weten te mobiliseren (waar Lennart zich terecht voor inzet), dan is de discussie over onontkoombaarheid ook maar een relatieve: het hangt gewoon in de lucht. Maar in plaats van daar radeloos over te worden is een andere mentale instelling misschien toch ook wel mogelijk, alleen gaat deze de klassieke hardnekkige tegenstellingen (ook in discussies) van hoop versus wanhoop, optimisme versus pessisme, doemdenken etc. te boven.
Ik ben het met je eens dat burgerberaden mogelijk ook in dat realistische ‘licht’ ingezet kunnen worden, onder het motto: ‘laten we elkaar niet langer voor de gek houden’.
(Een goed beeld van de superhardnekkigheid van de trends (en ook van de versnelling) geeft bijvoorbeeld https://www.climatelevels.org/?pid=2degreesinstitute&theme=grid-light
LikeLike
Jaap,
Het zal sowieso slechter worden voordat het eventueel weer beter wordt, qua levensomstandigheden voor de meerderheid van de mensheid. De vraag is vooral hoeveel slechter het zal worden, en of en wanneer het eventueel weer beter zal worden.
Iemand die zich daar uitzonderlijk in verdiept heeft is volgens mij Sander van der Leeuw, onder meer mede-auteur van Rockström et al 2009, het bekende planetary boundaries artikel in Nature. Van der Leeuw schrijft in Social Sustainability, Past and Future:
“I would like to suggest that material and energetic constraints are in principle of a temporary nature and that, given enough tension between the organizational dynamics of a human institution and its resource base, people will in due course resolve this tension by creating novel means to exploit the resource base differently (through invention of new techniques, choice of other resources, or of other locations, for example)…
[T]he long-term dynamics of human institutions are relatively independent of energy and matter, and are ruled by the dynamics of learning, innovation, and communication. These dynamics seem to be responsible for social interaction and societal patterning, and allow people to realize those material forms for which there is a coincidence between two windows of opportunity, in the ideal and the material/energetic realms respectively…
I am a long-term optimist as well as a short-term pessimist. The long-term perspective that is mine as an archaeologist shows that, until now, humanity has always been able to change its ways of thinking and acting when it has been forced to do so. But in the process of implementing those changes, there has often been considerable short-term collateral damage.”
Of, hoe snel en op welke manier de mensheid in dit geval ook weer een weg naar boven weet te vinden, is de grote vraag, en collectieve zelfvernietiging lijkt zeker niet uit te sluiten, maar grotere veerkracht dan doorgaans verwacht misschien ook niet.
LikeLike
Twee opmerkingen nog, voor wat ze waard zijn:
– Waar het mij in deze gedachtenwisseling aanvankelijk om ging is de meedogenloze wreedheid waarmee de sores van de ghg-gedupeerden van NU gebagatelliseerd is: zie de schandalige (de term is van Arthur) ‘deal’ van Cop29. Die wreedheid is een even hardnekkige trend in kolonialisme als de opwarming in het klimaatsysteem. Een toekomst die wij, de rijken, willen afwenden is voor die gedupeerden het NU.
– De radeloosheid die ik zie en waar ik op wees is tweevoudig. Enerzijds staat iedere onderzoeker met de handen in het haar bij het superwicked problem van de opwarming in combinatie met kennis de planetaire grenzen: het is wetenschappelijk tasten in het duister want die situatie is nooit eerder voorgekomen. Anderzijds zitten beleidmakers met de handen in het haar, en dan beperk ik me nog maar tot twee ‘hoogontwikkelde’ landen NL en USA. In NL is het as we speak ronduit bestuurlijke chaos met beroep op allerlei ‘noodwetten’, in USA ligt er as we speak een noodwet over de nationale boekhouding. Ik kan dat allemaal niet anders zien dan radeloosheid.
LikeLike
Goff,
Ja, iedereen zoekt naar een uitweg uit de huidige onhoudbare situatie, en zolang er nog onvoldoende krachtige instituties zijn om belangentegenstellingen vreedzaam te beslechten, zorgen gegroeide machtsverschillen voor grote onrechtvaardigheden, zoals dat al (minimaal) vele millennia het geval is.
Intussen zijn er niettemin allerlei onderzoekers, beleidsmakers, burgers, politici en activisten die denken zicht te hebben op een mogelijke uitweg, onder meer via nieuwe instituties. Onder druk van de verslechterende situatie gaan misschien meer mensen dat zicht delen, of juist niet.
Iedereen kan vanuit zijn eigen rol en positie proberen de ontwikkelingen een zetje in de goede richting te geven, hoe klein of groot ook, en welke richting dat ook mag zijn. Het effect van al die zetjes is onzeker, dus mogelijk valt de schade nog enigszins te beperken. Daar hebben we het mee te doen.
LikeLike
Niemand heeft de sleutel tot een afdoende oplossing. Disclaimer 1: momenteel. Disclaimer 2: naar mijn mening.
Maar die 2 disclaimers durf ik gelijk wel weer in te trekken … in deze situatie die nog nooit eerder op deze schaal met deze geofysische kracht in de mensengeschiedenis is voorgekomen:
– nog nooit was de maatschappelijke complexiteit zo groot en verweven
– nog nooit eerder is het huidige aantal van de diersoort mens zo groot geweest
– onomkeerbaarheid zal niet betrekking hebben op een voor het menselijk corrigerend handelingsvermogen benodigde tijdschaal voor omkeerbaarheid, maar op daarbovenuit stekende tijdschalen
– nog nooit eerder heeft de mens de unieke snelheid van de huidige unieke fundamentele verslechteringen op de huidige unieke schaalgrootte tijdens zijn gehele mensengeschiedenis meegemaakt
– de oplossingen om uit de shit te komen staan op een unieke en grootschalige wijze haaks op elkaar: er zijn diverse voorbeelden van het trachten te verkleinen van de overshoot op het ene planetaire grensgebied door het vergroten van de overshoot op andere gebieden (neem alleen al de energietransitie ten koste van milieuproblemen en vernietiging van inheemse gebieden)
– “het effect van alle zetjes” door de mensheid bepaalden en bepalen precies wat er per saldo in hardnekkige richting gaande is – terwijl er geen enkel concreet praktisch idee en plan is voor het afdoende veranderen van die zetverhoudingen (waaronder bv. een transitie van de economie naar de-growth)
– we zitten in de zesde massa-extinctie, eerdere massa-extincties van de huidige orde heeft de mens nog nooit meegemaakt
– historische vergelijkingen van positieve ommekeer gaan niet op zoals de ommekeer tot nu toe nog steeds plaats kon vinden in de mensengeschiedenis
– het referentiekader waar we mee opgegroeid zijn (en wat in onze genen zit?) zullen we moeten loslaten. Je kan het niet vergelijken met de opkomst en ondergang van rijken en beschavingen
– ons referentiekader zal op het nivo moeten liggen van wat ons bekend is over de vijf grote eerdere massa-uitstervingen. Dat het toevallig dan nu de mens zelf is die het veroorzaakt, in plaats van een oorzaak van buiten af, maakt voor de gevolgen niet zoveel uit
– het idee van “grotere veerkracht” (in de cultuursferen neem ik aan) staat haaks op de afnemende veerkracht in de natuursferen, omdat die laatste juist hun negatieve gevolgen hebben voor het veerkrachtvermogen van de mens, vanwege de toenemende verstrengeling van de natuur- en cultuursferen
– langetermijn optimisme ligt in het perspectief van de planeet zelf, niet in dat van de huidige soorten
Kortom: de sleutel tot een afdoende oplossing raakt meer en meer verstopt in dit super wicked problem naarmate de tijd vordert en het venster zich sluit door de hardnekkig doorgaande spanningsopbouw. Dat zou je inderdaad radeloosheid kunnen noemen in functionele zin, nog los gezien van mentale radeloosheid.
LikeLike
Jaap,
Wat versta je precies/ongeveer onder een “afdoende oplossing”?
Mijn indruk is dat het sowieso slechter zal worden voordat het weer beter kan worden, als dat nog mogelijk is. Zolang we dat niet zeker weten, kunnen we daar alleen achter komen door te proberen de neergang nog zoveel mogelijk te beperken en een weg naar een betere wereld te vinden, vanuit de puinhopen van circa 6000 jaar geopolitieke/imperialistische wapenwedlopen en conflicten richting vormen van ecocentrisch planetair wereldburgerschap (even afgezien van de eerdere vermoedelijke conflicten en genetisch-culturele wapenwedlopen tussen homo sapiens en hun voorgangers).
Misschien kan iemand als Arturo Escobar hiervoor inspiratie bieden met zijn concept van “pluriversal transitions”, voor een groot deel gebaseerd op latijns-amerikaanse denkers en activisten, vaak inheemse vrouwen: Against Terricide: Envisioning Paths Towards Pluriversal Transitions with Arturo Escobar
Voor mensen die zijn opgegroeid en opgevoed cq geïndoctrineerd met westers (of niet-westers) superioriteits- en vooruitgangsdenken en -voelen kan de transitie naar meer convivialistisch denken en voelen pijnlijk, maar uiteindelijk ook helend zijn, vermoed ik. Misschien zullen we een collectief proces van rouw (en traumaverwerking) moeten doormaken, inclusief fases of momenten van ontkenning, woede, onderhandeling, depressie en (tenslotte) aanvaarding.
Met Trump, Putin, Musk, Koch-brothers, Netanyahu, Wilders, Yesilgöz, Van der Plas, Omtzigt en anderen zitten we nu waarschijnlijk nog in de fase van ontkenning, maar die zal niet eeuwig duren. Zolang de wereld nog niet volledig ten onder is gegaan, bestaat de kans dat we uiteindelijk in een fase van aanvaarding zullen komen, waarna mogelijk de pluriverse ecocentrische levenswijzen waar Escobar op wijst beter laat dan nooit alsnog tot bloei kunnen komen, en na enorm veel collateral damage, zoals Sander van der Leeuw dat omschrijft.
Een afdoende oplossing zou ik dit inderdaad niet noemen, en misschien is het meer dan voldoende voor grote radeloosheid, maar zelfs radeloze mensen kunnen uiteindelijk soms (in principe) de veerkracht vinden om bij zichzelf en elkaar te rade te gaan en tot wijzer inzicht te komen. Die ontwikkeling is niet gegarandeerd, maar valt ook nog niet geheel uit te sluiten, zou ik denken.
In afwachting van uw antwoord, verblijf ik…
LikeLike
Jaap, relevant lijkt me ook het recente (open access) boek Pedagogies of Collapse van Ginie Servant-Miklos: Bloomsbury Collections – Pedagogies of Collapse
Op p.112 lees ik:
“[O]ur fate is not written. We are not pre-destined for uncontrolled collapse, untold misery and possible extinction. If we collectively rise up against the system and its enablers and demand its controlled demolition, we may yet preserve some form of organized civilization and a habitable planet for generations to come. But that requires breaking the spell of the casino capitalists and the hurt of melancholic apathy, before it’s too late.”
Ze verwijst ook naar Isabelle Stengers, die in Making Sense in Common obv het werk van Whitehead onder meer een pleidooi voor het geloot burgerberaad houdt.
Op pp.185-189 schrijft Servant-Miklos 2024 verder:
“[T]he work of healing is an ongoing process, and most of us will not find perfect wholeness within our lifetimes. But perfect self-love isn’t required for imperfect solidarities. What is required is a willingness to engage earnestly with the process, to develop enough belief in our value as loving and lovable humans to weather the storms of human relationships without falling into destructive flight-or-fight trauma reflexes the moment things get complicated. This breeds two foundational abilities; the capacity to engage emotionally and to draw appropriate boundaries when the response to our own engagement is hostile, toxic or unhealthy…
Ultimately, imperfect solidarities are connections of love, opening an ambiguous space where beings can shape each others’ humanity. This gets messy because relating to people on a human level makes the outcomes difficult to predict. Sharing ourselves with passion driven towards justice can birth all manner of strange interactions. Positive feelings can emerge, like sisterly or brotherly love, deeply nurturing, mentoring relationships, distant respect, an understated understanding and deep appreciation, including the capacity to disagree with integrity. But a lot of the time, it’s also plain hard work, with frustration, overwhelming feelings, disappointment, anger, sadness, betrayal or destructive physical desire as plausible emotional outcomes.
That’s because people, on the whole, are complex beings with drives, egos and traumas that get in the way of open communication. Successful relating eschews attempts at classification, shape-shifting without settling on a final form. We are called upon to abandon our obsession with fitting people into neat boxes, to cease seeing them as projects, as means to ends, and to work with the messy, uncomfortable process of making common cause. Pain and rage bind us towards revolutionary progress; this is true. But the march forward is slow and arduous. We will spend much time on the journey, so we had best get comfortable with the idea that we will want to pull our hair out and push our companions off the cliff at some point along the way. Breathe, joke about it and let it out, it’s part of the process…
I learned to accept the ambiguity of my relationships with my travel companions. I’m not bent on definitions and am happy to go with the flow. As a result, I often change my mind about people, and some of my strongest relationships of solidarity have been with people that I disliked at first approach. Conversely, I have found it necessary to excise people who enthralled me at first glance but were too toxic to be tolerable road companions. In between the two extremes, I try to make space for people as they come, and the moments where we find ourselves together. This helps me to keep a healthy, depressive position of ambivalence towards people, appreciating that no one is wholly good or wholly evil…
Imperfect solidarities invite us to work with the flaws inherent in human behaviour, treating our fellow journeymen and women as people-in-learning rather than essences and archetypes. Whereas the social justice sphere veers towards calling out flaws in unproductive ways, I prefer Loretta J. Ross’ concept of calling people in. Calling in invites joint reflection on why what was said or done was hurtful to one of the parties to the conversation. It’s a mindset steeped in kindness that aims to produce productive collaboration down the line. The ultimate goal of imperfect solidarities is to be able to keep working together towards our shared goals, and we can’t do that if we jump at each other’s throats the minute someone says something that displeases the other.”
Dit lijkt me een mooie aansporing tot het voeren van de dialogen die misschien kunnen helpen bij het vinden een vorm van oplossing, ook als die nooit meer afdoende zal kunnen zijn om al te veel onnodig lijden nog te voorkomen.
LikeLike
“We zullen veel tijd besteden aan de reis, dus we kunnen maar beter wennen aan het idee dat we op een gegeven moment ons haar uit willen trekken en onze metgezellen van de klif willen duwen. Haal adem, maak er grappen over en laat het eruit, het is onderdeel van het proces…”
Zijn we zelf gesprongen of zijn we ervan afgeduwd? Het maakt niet zoveel uit tijdens onze val, vanaf deze mooie klif. Onderweg kunnen we nog altijd denken dat we niet zeker weten of we te pletter vallen. En ook niet, stel dat dat wel gebeurd je wist het maar nooit, of we dan voor 100% of voor 75% total-loss zouden worden verklaard. We kunnen ons onderweg immers nog elke naïeve illusie, of schuldvraag of lichte doemgedachte voor de geest halen. Te zware doemgedachten, dat mot niet, want dan vallen we nog sneller. Laten we de kapitalisten de schuld geven, de oliesheiks, de vliegtuigmaatschappijen, de elite, wat maakt het uit, als iemand maar de schuld krijgt.
En zo is het begonnen, in deze eerste meter van onze Antropocene val. Het is gloeiend heet, laten we niet blijven hangen, we moeten verder en onze val koelt ons tenminste nog een beetje af. We moeten verder. Grote veranderingen nu, zo beweren ze. Hoe zo? In feite is er niets veranderd, de mensen vinden zichzelf nog steeds geweldig en onze verplaatsing geschied slechts van meter tot meter, dat is alles.
Laat de moed niet zakken, geef niet op, hou hoop, slechts optimisme kan ons redden. Zeggen ze. Tsja, als je geen fantasie hebt is doodgaan een kleinigheid, als je ’t wel hebt is doodgaan te veel. Dat was onze fantastische mening, en nooit hadden we zoveel tegelijkertijd begrepen. De boven ons gestelden hebben nooit veel fantasie gehad. Trouwens, waren zij het misschien die ons hebben geduwd?
Erg trots deze nuttige waarheden onderweg luidt en duidelijk aan elkaar te hebben verkondigd, vielen we verder. Meter voor meter.
“Maak er grappen over ….” Lennart, dit is zo ongeveer wat je bedoeld?
LikeLike
Jaap, die grappen waar Servant-Miklos het over heeft gaan volgens mij minder over of we voor 100% te pletter vallen of voor een kleiner percentagen, maar vooral over de manier waarop we als vallenden daarover met elkaar communiceren. Ze zegt immers ook: “when the response to our own engagement is hostile, toxic or unhealthy…”
Ik kan me ergens wel voorstellen dat jij het idee hebt dat we voor 100% te pletter aan het vallen zijn, met zo goed als 100% zekerheid, als je veronderstelt dat je voldoende kennis hebt over de manier waarop mensen op de toenemende ecologische druk gaan reageren.
Ik denk dat jouw veronderstelling daarover zou kunnen kloppen, maar dat mensen misschien op den duur toch ook alsnog constructiever en minder hardleers kunnen blijken dan jij voor mogelijk houdt, en dat ze uiteindelijk misschien veerkrachtiger zullen blijken dan jij realistisch acht.
Jouw stelligheid vind ik dus niet gezond, en neigt naar mijn idee naar een vorm van cynisme, maar misschien zit ik daar helemaal mis en ben je vooral bezorgd of gedeprimeerd over de huidige situatie, wat me op zichzelf een vrij natuurlijke reactie lijkt, maar niet meteen bijdragend aan verbetering van die situatie.
In jouw ogen is de situatie blijkbaar hoe dan ook niet meer te verbeteren, maar daar denk ik met mensen als Servant-Miklos en anderen vooralsnog toch wat anders over, zoals je al wist. Maar corrigeer me vooral als ik je verkeerd begrijp, want als we dan toch te pletter vallen, kan dat misschien beter met goed begrip.
LikeLike
Lennart, hou jij de actuele nieuwsinformatie wel bij? Lees eens https://www.carbonbrief.org/ipbes-nexus-report-five-takeaways-for-biodiversity-food-water-health-and-climate/
“Volgens een belangrijk nieuw rapport van het Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES) brengt ‘gefragmenteerd bestuur’ tussen biodiversiteit, klimaatverandering, voedsel, water en gezondheid al deze systemen in gevaar. Het rapport onderzoekt de onderlinge verbanden tussen klimaatverandering, biodiversiteit, voedsel, water en de menselijke gezondheid. … Uit het rapport blijkt ook dat de financiering voor de natuur in het niet valt vergeleken met de publieke en private financiering die naar activiteiten gaat die schadelijk zijn voor de natuur. … Dit zijn onderling verbonden crises. Ze versterken elkaar. … de huidige business as usual-aanpak faalt … [er] wordt gewezen op het ‘gefragmenteerde bestuur’ van biodiversiteit, water, voedsel, gezondheid en klimaatverandering als een groot obstakel dat effectieve actie op deze gebieden in de weg staat. … vaak worden de verbanden [tussen klimaat, gezondheid, biodiversiteit, water en voedsel] niet eens erkend of genegeerd.
Wat dat feitelijk betekent, is dat je onbedoelde gevolgen of afwegingen kunt krijgen die ontstaan omdat mensen gewoon niet op een holistische manier dachten. … Momenteel besteedt de wereld 35 keer meer middelen aan activiteiten die direct schadelijk zijn voor de biodiversiteit dan aan het behoud van de natuur. … Tegelijkertijd wordt slechts 5% van de wereldwijde private biodiversiteitsfinanciering toegewezen aan de minst ontwikkelde landen.”
En vervolgens zegt het rapport dat het anders moet. (en dat is wat iedereen tegenwoordig vindt. Daar roepen we elkaar allemaal toe op. Toch?) IPBES noemt aanknopingspunten: het moet holistischer, het moet geïntegreeerder, er moeten betere datasets komen etc. “Het aanpakken van gerelateerde zorgen, zoals de onhoudbare schuldenlast van ontwikkelingslanden en het streven naar rechtvaardige en billijke transities, kan ook helpen de financiering van de nexus te ondersteunen.” Het rapport concludeert: “Samen kunnen deze inspanningen de relatie tussen de economie en de natuur hervormen, de gelijkheid vergroten en duurzame ontwikkelingsresultaten opleveren.”
En op het punt van financiering hebben we op de laatste COP’s het één en ander meegemaakt. En ook op de punten van hervorming, gelijkheid vergroten, duurzame ontwikkelingsresultaten en samenwerking hebben we het afgelopen jaar enig voortschrijdend inzicht kunnen opdoen – tijdens de razendsnelle verslechteringen waaronder een onophoudelijke stroom aan informatie verschijnt.
Nogmaals: Lennart, hou jij die actuele nieuwsinformatie wel bij? Zien we een trend naar toenemend holistisch geïntegreerd bestuur of juist het tegenovergestelde?
LikeLike
Jaap, Lennart,
Voor zover ik kan zien zijn jullie bezig met de zoveelste aflevering van jullie vervolgverhaal. En het komt weer op hetzelfde neer: alsmaar nieuwe verwijzingen ter ondersteuning van de overbekende mening: er is wel/geen sprankje hoop meer.
Wordt het niet eens tijd om het eens te worden dat jullie het hierover niet eens worden? In plaats van deze eindeloze herhaling van zetten?
LikeLike
Hans, ook als we het niet eens worden kan de voortgaande uitwisseling nog wel tot meer/nieuw inzicht leiden, ook als dat een tijdje duurt.
Jaap, zoals gezegd zal het sowieso eerst slechter worden voordat het beter kan worden. Terwijl het slechter wordt, is er onder de oppervlakte echter wel beweging te zien richting meer holistisch geïntegreerd bestuur, ook als dit aan de oppervlakte nog niet tot praktische vertaling leidt. Dit zou echter in de komende jaren en decennia misschien nog kunnen veranderen, ook als de kans daarop afneemt. De snelle opkomst van bv Greta Thunberg in 2018 was ook niet voorzien, maar was onder de oppervlakte toch mogelijk, zo bleek.
De rechterlijke uitspraken in de Urgenda-zaak waren aanvankelijk ook niet verwacht, maar bleken toch mogelijk. Dus wie weet wat er in de komende tijd nog mogelijk is, maar nu niet verwacht wordt, ten goede of ten kwade. Dat het nu per saldo allemaal nog niet voldoende is om het tij te keren, wil niet zeggen dat het tij niet toch alsnog gedeeltelijk gekeerd kan of zal worden. Misschien zal het niet gebeuren, maar het tegendeel is ook nog niet uit te sluiten, ondanks de voorlopig nog neergaande trends.
Tot slot, oproepen hebben nooit effect, tot het moment dat ze wel effect hebben. Dat geldt wellicht ook voor de oproep van Bai et al 2015 (2016): Plausible and desirable futures in the Anthropocene: A new research agenda
De samenvatting eindigt met:
“In this paper we discuss the changing role of science and the theoretical, methodological and analytical challenges in considering futures of the Anthropocene. We present three broad groups of research questions on:(1) societal goals for the future;(2) major trends and dynamics that might favor or hinder them; (3) and factors that might propel or impede transformations towards desirable futures. Tackling these questions requires the development of novel approaches integrating natural and social sciences as well as the humanities beyond what is current today. We present three examples, one from each group of questions, illustrating how science might contribute to the identification of desirable and plausible futures and pave the way for transformations towards them. We argue that it is time for debates on the sustainability of the Anthropocene to focus on opportunities for realizing desirable and plausible futures.“
Welke mogelijkheden zie jij, Jaap, voor het realiseren van wenselijke en aannemelijke/mogelijke toekomstige ontwikkelingen in het Antropoceen? Of hoe kunnen we het Antropoceen misschien net een beetje minder slecht maken dan waarschijnlijk is als we doorgaan met business-as-usual, indachtig het citaat van Noam Chomsky aan het eind van het jongste blogstuk van Arthur Oldeman?
LikeLike
Ben het eens met de opm. van Hans dat het een ‘Fluss ohne Ufer’ van verwijzingen is. En meer/nieuwe inzichten zie ook ik niet langs komen. Het zou voor mij als meelezer nog interessant kunnen worden als je het over jezelf hebt ipv te graaien in de academische bibliotheek, afdeling ‘hoop/wanhoop’. Lennart en Joop, jullie discussieren niet, jullie herhalen zetten. Gaap.
LikeLike
Goff, niemand dwingt je te lezen wat we schrijven. Als ik voor mezelf spreek vind ik het boeiend en relevant om te lezen wat over dit thema door mensen als Sander van der Leeuw, Servant-Miklos en anderen geschreven is/wordt. Voor zover ik weet is dit een blog over klimaatwetenschap en aanverwante aspecten, dus als je dat niet interessant vindt of als je vermaakt wilt worden, dan kun ben je hier misschien op het verkeerde adres.
LikeLike
Lennart,
er geldt hier de regel ‘niet eindeloos herhalen’. Je bent er door de moderatoren al eerder aan herinnerd. Met mijn leesdwang (jouw woorden) heeft het niets te maken. Volg gewoon de huisregel en leg die svp niet terzijde. There are rules.
LikeLike
Ik ben zelf een beetje verzadigd geraakt van het thema klimaat. Daarvoor in de plaats ben ik nog steeds geïnteresseerd in twee andere onderwerpen:
1. de energietransitie
2. de ontwikkeling van de geopolitiek
De energietransitie is relevant, want het is een van de sterkste zetten van de mensheid om de CO2 uitstoot tegen te gaan, mits het lukt, natuurlijk, en daarom vind ik dat een spannend onderwerp. Daar wordt een belangrijke strijd gestreden.
De geopolitiek is relevant, want die kan leiden tot veel grotere rampen dan de klimaatrampen (ik bedoel de klimaatrampen die tot nu toe zijn opgetreden).
Tegelijk is er moeilijk iets zinnigs over te zeggen wat de impact van de geopolitieke ontwikkelingen op het klimaat zal zijn.
Maar de energietransitie gaat stug door, zij het vaak onder de oppervlakte. Wat nu het allermeest zoden aan de dijk zet is buffering. De uitdaging om een zomers energieoverschot te bewaren tot de volgende winter. Hier zijn een hoop uiteenlopende ideeën voor, maar nog geen duidelijke winnaars, en er is zelfs geen duidelijke haalbare/schaalbare techniek die dat zou kunnen doen.
Maar het kan in een klein hoekje zitten. Als ze een materiaal vinden dat beter en goedkoper de ontbinding van water in waterstof en zuurstof kan katalyseren, dan kan dat een game changer worden. Maar het kan net zo goed uit een andere hoek komen. Best mogelijk dat dit tussen nu en 10 jaar uitkristalliseert. Daar wil ik alles over volgen!
Energietransitie is natuurlijk een ander onderwerp dan klimaatverandering, dus ik heb er alle begrip voor als dat op dit blog niet in het centrum van de belangstelling terecht komt.
Voor wie het toch interessant vindt, hier vond ik een aardig overzichtsartikel over energieopslag: https://arstechnica.com/science/2024/12/solving-renewable-energys-sticky-storage-problem/
Kortom, ik vind klimaat nog even belangrijk als voorheen, maar ik kan er niet meer elke dag over nadenken.
LikeLike
Goff, met o.a. Michael Mann denk ik dat doemdenken een weerwoord verdient, zo nodig bij herhaling, maar ik begrijp dat te veel herhaling tegen de huisregels is, zelfs als daarbij in ieder geval voor mijzelf nieuwe aspecten aan bod komen. Dus hopelijk kunnen we die herhaling van zetten verder tot een minimum beperken, als Jaap zich daar ook in kan vinden.
LikeLike
Dirk,
Ik kan me wel voorstellen dat je er niet meer elke dag over na wilt denken. En dat zal vast voor heel veel mensen gelden. Want het is geen fijne (kerst)boodschap als je er breder nog naar kijkt dan klimaatverandering ‘an sich’.
Ik kan me persoonlijk voorstellen dat de energietransitie hooguit de rol als gamechanger kan vervullen op slechts een klein deelgebied van het totale complexe probleem, en de nadelen zijn ook niet mals. Linksom of rechtsom blijft ook deze materialisatie dissipatief.
Er niet over nadenken … , desondanks zullen we er in toenemende mate mee geconfronteerd worden. Maar welke confrontatie gaan we eigenlijk tegemoet? En ja, daarover verschillen de meningen nu eenmaal. Maar we ontkomen niet aan het bredere thema, en daarin kunnen wat mij betreft door iedereen alle inzichten naar voren worden gebracht. Waarom zou bijvoorbeeld Goff Smeets, of wie dan ook, daar niet gewoon inhoudelijk aan mee kunnen doen? Hij is toch ook een geïnteresseerde op deze site?
Ook al zit er enige (of veel) herhaling in, toch is er wel sprake van voortschrijdend inzicht, alleen al omdat de tijd voortschrijd en ons confronteert met bepaalde ontwikkelingen. 2024 was wat dat betreft een interessant en inzichtelijk jaar. Als je goed hebt opgelet dan is deze discussie van nu al van een andere orde en van een andere verwoording dan die van een jaar geleden – lees het er nog maar eens op na.
Tegen welke bierkaai zal er gevochten moeten worden?
Volgens mij kunnen we wel tipjes van die bierkaai zien. Bijvoorbeeld aan de hand van https://www.nu.nl/klimaat/6339767/overstromingen-spanje-waren-echo-van-klimaatverandering-in-prehistorie.html Appy Sluijs zegt hier confronteerde dingen. De huidige snelheid van klimaatopwarming is nog sneller dan één van de snelste opwarmingen in de geschiedenis van de aarde.
En dan heeft hij het nog niet eens over dramatische overshoot op terreinen die toen helemaal niet aan de orde waren.
Dat heeft niets met doemdenken te maken.
LikeLike
Jaap,
Appy Sluijs is inderdaad geen doemdenker, althans niet zoals ik hem ken sinds ik hem ruim 15 jaar geleden in Amsterdam eens sprak na afloop van een klimaatconferentie voor geologen, met o.a. notoir pseudo-scepticus Hans Labohm in de zaal. Zoals Sluijs aangeeft wordt aanpassen steeds moeilijker naarmate de opwarming toeneemt, maar ik geloof niet dat hij al ergens gezegd heeft dat het vechten tegen de bierkaai is. Mocht het anders zijn, dan hoor ik graag hoe en wanneer.
Laten we in de geest van dialoog ons welles-nietes over doemdenken achter ons laten en accepteren dat jouw hypothese over de mogelijke toekomstige ontwikkeling(en) vooralsnog tot op zekere hoogte verschilt van die van mij. En in diezelfde geest ben ik inmiddels wat nieuwsgieriger geworden naar de achtergrond van jouw begrip “weetvoelen”, dat me verwant lijkt aan het latijnsamerikaanse begrip “sentipensar” cq “sentipensante”.
Ik kom dat begrip nu tegen in het werk van Arturo Escobar, die het via Eduardo Galeano en Orlando Fals Borga herleidt tot een groep vissers aan de Colombiaanse kust: Waarom Sentipensar? – Voeldenk Zie voor meer verwijzingen bv ook deze pagina van Laura Rendon, onder meer toegepast op pedagogie als aanduiding van al langer bestaande, maar niet als zodanig benoemde pedagogische praktijken: Sentipensante Pedagog – Laura I. Rendón
In het geval van deze latijnsamerikaanse voeldenkers duidt het voor zover ik zie op hun begrip van de onwenselijkheid en onmogelijkheid van voortgaande kapitalistische uitbuiting van de planeet en meerderheid van de mensheid, en op hun begrip van de wenselijkheid en mogelijkheid van (al of niet inheemse?) alternatieven voor die kapitalistische uitbuiting. Dat lijkt me aardig in lijn met de systeemverandering die volgens het IPCC nodig is om de opwarming nog zoveel mogelijk te beperken.
Hoe kijk jij daar tegenaan?
LikeLike
Beste Jaap en anderen,
Het werk van prof. Appy Sluijs is op ons blog dikwijls besproken. Appy heeft op ons blog al eens een open brief gepubliceerd samen met Bart Verheggen en Bart Strengers:
https://klimaatveranda.nl/2017/06/19/klimaatdebat-wordt-niet-geholpen-door-het-herhalen-van-misvattingen/
Dat het tempo van de huidige klimaatverandering zo’n 50 á 100 maal hoger ligt dan de snelste ‘natuurlijke’ klimaatveranderingen… is al vaker besproken in onze blogstukken. Hier aan de hand van wetenschappelijke publicaties van prof. Appy Sluijs:
https://klimaatveranda.nl/2012/03/12/oceaanverzuring-een-warme-en-zure-toekomst/
Wat echter stoort is de voortdurende obsessie om strikt binair te denken, zoals opnieuw in de bovenstaande discussie: ‘is het wel/niet te laat?’ Het doet me denken aan het spreekwoordelijke ‘deer in the headlights’ dat, in plaats van actie te ondernemen, geobsedeerd blijft staren in de koplampen en zich alleen nog afvraagt: ‘is het het laat?’, ‘is het te laat?’ ad infinitum om daardoor aangereden te gaan worden.
Waarom dit inmiddels HONDERDEN malen in de reacties herhalen: is het te laat? Wel/Niet, Wel/Niet, Welles/Nietes, Welles/Nietes…
Elke discussiedraad onder élk blogstuk wordt nu inmiddels gevuld met telkens dezelfde welles-nietes over doemdenken.
LikeLike
Jaap, over vormen van weetvoelen schijnt ook in het Taoïsme gesproken te worden, volgens: https://www.linkedin.com/posts/woutervannoort_zon-sterk-boek-dit-over-hoe-inzichten-uit-activity-7276515056316559360-rVsA?utm_source=share&utm_medium=member_desktop
“Theoretisch natuurkundige Jean Boulton verweeft inzichten uit de quantummechanica, complexity science, breinonderzoek met de metafysica van het Daoïsme. Bijvoorbeeld om te komen tot ideeën over hoe om te gaan met de turbulentie en onzekerheid van deze tijd: ‘Tijden van onbepaaldheid’, noemt ze die, waarin sprake is van een ‘spontane opkomst van nieuwheid’ die ‘eigenlijk alleen goed kan worden gevoeld in plaats van alleen bedacht.’ Met andere woorden, de vroege tekenen van deze nieuwe stroming zijn niet te analyseren, en hun kenmerken zijn niet goed definieerbaar omdat ze nog niet volledig bestaan; ze ‘verzetten zich tegen rationalisatie.’ Ze zijn dus ook niet goed in hokjes te stoppen of te controleren. We moeten volgens Boulton de ontdekking van deze nieuwe onderstromen indirect benaderen, wat een subtiele en lichte ‘touch’ vereist. Aandachtige waarneming van subtiele vroege tekenen van nieuwheid is cruciaal binnen de Daoïstische traditie. Het Chinese woord xin betekent zowel ‘hart’ als ‘geest’: denken en voelen horen integraal bij elkaar, in het Engels is de meestgebruikte vertaling ‘heart-mind’.”
Ook Frjitof Capra sprak natuurlijk al over overeenkomsten tussen theoretische natuurkunde en Oosters denken in zijn Tao of Fysica, en wellicht zijn bv ook Spinoza en Hume wel als voorlopers te zien van het denken over de verwevenheid van voelen en denken?
LikeLike
Lennart,
We zijn een klimaatblog, geen site voor semireligieus of new-age-achtig geklets over ‘weetvoelen’. Ga lekker per mail verder discussiëren met Jaap, als jullie daar behoefte aan hebben. Of begin jullie eigen blog. Maar hou er hier nou eens mee op.
LikeGeliked door 1 persoon
Jaap, de reden dat ik niet elke dag over klimaatopwarming kan nadenken is niet dat het geen prettig thema is, maar omdat er niet elke dag nieuwe informatie komt waar je iets mee kunt.
Wekelijks of maandelijks de laatste stand tot je nemen volstaat voor mij.
In de energietransitie en de technieken die daarvoor nodig zijn, zie ik meer gebeuren, en komt het moment dichter bij dat je zelf een nieuwe keuze kunt maken.
En ook manieren om minder energie te gebruiken (retro leven) hebben dat potentieel.
Vandaar.
LikeLike
Dirk,
Ik snap het. Voor mij persoonlijk is het een kwestie van en/en:
– de keuzes die je zelf kan maken, daarvoor volg ik bepaalde sites en nieuwsbrieven zoals Solar Magazine<nieuwsbrief@deduurzameuitgeverij.nl>
– de razend interessante, maar ook dramatische, kwestie die ik meen te zien in het kader van ‘Big History’: een rigoureuze verandering van tijdperk, met alles erop en eraan, inclusief waarom we het daar onderling zo moeilijk meer hebben, ook in de discussies.
LikeLike
Ik zat een dag zonder internet (donder en bliksem) en wil alsnog Hans bijvallen in het protest tegen ‘semi-religieus of new-age-achtig geklets over weetvoelen’ en ik heb enige experise in deze. Disclosure: ben 50 jaar geleden cum laude afgestudeerd op de historische verwevenheid van daoisme met de chinese variant van boeddhisme (chan, in Japan uitgesproken als zen). En ik volg e.e.a. nog wel. Om kort te gaan: aan de bronteksten is geen touw vast te knopen en zo zijn ze ook bedoeld want zowel taoisme als zen zijn rituele praktijken om weten en voelen ‘Kalt zu stellen’. Zo nu en dan duikt er iemand op die er een metafysisch ding van maakt. Weg ermee.
‘Weetvoelen’ zou eventueel op dit klimaatblog nog relevant kunnen zijn als iemand erin slaagt aan te geven wat de invloed van klimaat(verandering) op mijn weten en voelen is 🙂
LikeLike
Goff, oordeel zelf of Jean Boulton semi-religieus of new-age-achtig spreekt over overeenkomsten tussen daoïsme en complexiteitsdenken, en de relevantie daarvan voor mondiale issues zoals klimaatbeleid: the dao of complexity – Jean Boulton’s new book Boulton wijst in haar presentatie bv op het belang van “moral sentiments” in o.a. het denken van Adam Smith en in mondiale transitieprocessen.
Hoe zulke morele sentimenten via “sentiment-denken” van invloed zijn op de mondiale klimaatdiscussie is een vraag die volgens mij ook in IPCC-assessments steeds prominenter aan bod komt, onder meer waar het gaat om het onderzoek naar social tipping points, maar ook waar het gaat om bv “motivated reasoning” en “confirmation bias”. Zie ook onder meer het werk van Mercier & Sperber, waar je een tijd geleden eens op wees: Why do humans reason (2011)
LikeLike
Goff,
Laat je niet op het verkeerde been zetten door een term. Kijk eens naar
https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:Zicht,20110301:newsml_a6b92cd65ae5045067ef3bff4b29a0f4
https://www.academia.edu/101043899/Fenomenologie_van_de_klimaatverandering
https://research.vu.nl/en/publications/denken-over-zin-en-wetenschap-waarom-de-filosofie-van-dooyeweerd-
En kom er daarna nog eens op terug.
LikeLike
Had nou maar niks gezegd, Goff. Want nu gaan ze weer gewoon door met het plempen van eindeloze series links. En als het even tegenzit komen daarna de ellenlange citaten ook weer.
LikeLike
Maak je geen zorgen, Hans, ik heb mijn lesje geleerd. Jullie kunnen zonder verdere onderbouwing je mening geven of serieus ingaan op wat anderen zeggen, maar ik zal jullie niet langer irriteren met “parels voor de zwijnen” (tongue in cheek).
LikeLike
Lennart en Jaap,
waarom zetten jullie niet een Slack workspace op en nodigen jullie belangstellenden uit? In zo’n workspace kun je verschillende kanalen maken, en mensen kunnen toetreden tot kanalen die ze interessant vinden. Je kunt dan intens met elkaar uitwisselen, zonder dat mensen die niet van plan zijn dat helemaal te volgen, te vermoeien.
Persoonlijk vind ik dat jullie interessante dingen te melden hebben, maar op een blog is het resultaat niet meer hanteerbaar.
Ik zit in verschillende Slack workspaces voor mijn werk, er gaat heel veel informatie in om, en toch loopt het niet de klauwen uit.
LikeGeliked door 1 persoon
Dank voor de mooi suggestie, Dirk. Ik kende die workspaces nog niet, dus zal er eens naar kijken!
LikeLike
Een leuke column vandaag, door Peter Kuipers Munneke in de NRC: https://www.nrc.nl/nieuws/2024/12/25/het-toeval-dat-co2-heet-a4877235
Hij geeft nogmaals een beknopte uitleg van het broeikaseffect. Voor de lezer hier zal het niet nieuw zijn. In de blogstukken is het in vergelijkbare bewoordingen te vinden en, meer gedetailleerd, in de boeken van Bart Verheggen en Hans Custers:
“Bij het schrijven van die bijdrage daagde het me duidelijker dan ooit dat CO2 eigenlijk bij toeval zo’n cruciale rol in het klimaat op aarde speelt. De trillingsfrequenties van een CO2-molecuul overlappen namelijk precies met de frequenties van de warmtestraling die de aarde uitzendt naar de ruimte. Die twee zaken hebben totaal niets met elkaar te maken. Maar precies door die toevallige samenloop van frequenties is het broeikaseffect zo bepalend voor het klimaat op aarde.
Ik leg het uit.
Op aarde hebben we een aantal grote reservoirs voor koolstof: bodem en gesteente, planten, de oceaan en de atmosfeer. In de koolstofcyclus beweegt koolstof continu van het ene reservoir naar het andere. Soms heel snel, denk aan bomen die in het voorjaar CO2 uit de atmosfeer opnemen om te groeien. En soms ook heel langzaam …“
Zie daarover verder Koolstof in beweging.
LikeLike
Yep.
Munneke noemt het een toeval dat CO2 zich zo gedraagt.
LikeLike
Hallo Frank,
Dat is ook zo. Toevalligerwijze valt de piek van de uitgaande warmtestraling, het Planck-spectrum bij 280 á 300 graden Kelvin, bijna precies samen met de absorptiebanden van CO₂:
Door dit toeval heeft CO₂ een, in verhouding tot de concentratie, aanzienlijk effect op de warmtehuishouding van onze planeet. Het is een gelukkig toeval omdat anders de Aarde een bevroren bol zou zijn, geheel bedekt met ijs (‘Snowball Earth’, zoals het geval was tijdens een episode toen er bijna geen CO₂ in de dampkring zat).
Maar elk voordeel hep z’n nadeel, zoals Cruyffius ons leert. Het nadeel is dat een toename van CO₂ dan ook snel resulteert in een, eveneens snelle, klimaatverandering.
LikeLike
Ja, maar er is nog een toevalligheid: het leven is opgebouwd uit C, en er is een C-kringloop (beide hadden niet gehoeven).
LikeLike
Frank,
Eigenlijk zijn er zelfs twee koolstofkringlopen. Een snelle, met uitwisseling van koolstof tussen atmosfeer, oceaan en biosfeer. En een trage, op geologische tijdschaal, waar vulkanisme, verwering van gesteentes en plaattektoniek in meespelen.
LikeLike
Hi Frank,
Ja, inderdaad. Dat het C uit CO₂ eveneens centraal staat in de beide koolstofkringlopen, is nóg een toeval waar Peter Kuipers Munneke op wijst.
Onze biologie lift mee op de ‘snelle’ koolstofkringloop. Zo komen wij aan onze energie via 6 CO₂ + 6 H₂O + zonlicht -> glucose + 6 O₂, de koolstofassimilatie (fotosynthese).
Die suikers smikkelen wij dan vervolgens indirect weer op: glucose + 6 O₂ -> 6 CO₂ + 6 H₂O + energie (in ATP moleculen die het door de levende cel transporteren). Dit is de koolstofdissimilatie, de ademhaling van planten en dieren.
En zoals Hans al aangeeft, het C staat ook centraal in de ‘trage’ geologische koolstofkringloop. Koolstof is een heel veelzijdig element doordat het lange ketens kan vormen met waterstof en zuurstof, de koolwaterstoffen. Het element Si (Silicium) krijgt dit bijvoorbeeld minder goed voor elkaar, hoewel het ook vier valentie-elektronen heeft net zoals koolstof. Er bestaat overigens ook een ‘silica-kringloop’, alleen is het SiO₂ niet gasvormig maar vast (zand, kwarts):
https://www.verenigingnlt.nl/site/assets/files/1067/v230_aarde_in_evolutie_-_leerlingenmateri_f4lv1te.pdf
LikeLike
Het Trump-effect: groen geld verdampt – Gevolgen voor de EU: verarming, tenzij – Foodlog
Allerlei ‘groene investeringen’, zoals die voor CO2-reductie kunnen met de komst van Trump waardeloos worden: geld verdampt. Bedrijven, investeerders trekken zich terug.
LikeLike
Dat lijkt me nogal overdreven, Frank.
Dat de Europese Commissie strenger wordt met het toekennen van een ‘groen label’ – een verplichting om te rapporteren over duurzaamheids-prestaties, als men in aanmerking wil komen voor ‘groene’ belastingvoordelen – lijkt me eerder een voordeel. Er was nogal wat ‘greenwashing’ waar men wél profiteerde van de belastingvoordelen, maar er amper/geen emissie-reductie bereikt werd.
Het kan goed dat die ‘omnibuswet’, vanaf februari, het een-en-ander zal gaan vereenvoudigen voor bedrijven. Zodat zij alsnog in aanmerking komen om als ‘groen’ te gelden.
Dit heeft overigens allemaal niks met Trump te maken.
Verder is het hoogst twijfelachtig of de komende Trump administration een beduidende invloed gaat hebben op het tempo van de emissiereductie. Weliswaar ‘mag’ er straks méér geboord gaan worden naar aardgas/olie in nationale parken en in de ‘Gulf of America’ 😉 maar dit wil niet persé zeggen dat de vraag/consumptie daarmee toeneemt.
LikeLike