Door: Arthur Oldeman
Een nieuw onderzoek stelt dat de Nederlandse overheid de fossiele sector de afgelopen jaren jaarlijks met 37,5 miljard euro steunt. Onderzoeksbureau SOMO en milieuorganisaties Milieudefensie en Oil Change International brachten dit in kaart na er de afgelopen maanden grondig naar te hebben gekeken. In hun persbericht stellen ze dat er 31 verschillende financiële regelingen zijn onderzocht in de periode 2020 – 2022. Het rapport volgt definities en methodologie die ook door de overheid worden omarmd. De kwestie rondom de definitie van een subsidie is overigens al beslecht, dus ga ik hier niet op in. Maar wat betekent dit nieuwe rapport, en hoe komt het dat deze nieuwe analyse een nog hoger bedrag aan fossiele subsidies presenteert dan in eerdere analyses?
Cijfers komen minister bekend voor
Omdat de onderzoekers definities van de wereldhandelsorganisatie (WTO) volgen, die het kabinet ook aanhoudt, is het niet zo verrassend dat Rob Jetten in de Tweede Kamer stelt dat de gepresenteerde bedragen hem bekend voor komen. Jetten stelt zelfs dat hij zelf “nog iets meer” dan de 31 verschillende regelingen meegenomen in het SOMO-onderzoek “heeft gevonden”. Jetten belooft daarnaast dat hij met Prinsjesdag (19 september – mogelijk de 11e dag dat Extinction Rebellion achtereenvolgens de A12 gaat blokkeren om een einde aan fossiele subsidies te eisen) met zijn eigen, interne onderzoek naar fossiele subsidies komt, waarin hij voorstellen zal doen om een deel van deze maatregelen stop te zetten.
Omdat hij demissionair is, kan hij overigens niet echt nieuwe plannen presenteren. Maar hij kan wel al eerder gepresenteerde plannen in meer detail uitwerken en beleidsvoorstellen doen, totdat er een nieuw kabinet is. Dat kan zomaar ergens in het voorjaar van 2024 zijn, of zelfs nog later. Hij heeft daarbij geluk dat de Tweede Kamer net heeft besloten dat geen enkel onderdeel van zijn huidige klimaatplannen controversieel wordt verklaard. Dat betekent dat hij in elk geval verder kan met de uitwerking van zijn huidige klimaatplannen, waar de afschaf van een deel van de fossiele subsidies onder valt.
Miljarden euro’s per jaar, grote CO2 winst
Het grootste deel van de fossiele subsidies bestaat uit fiscale regelingen voor grootverbruikers in de Nederlandse industrie. Elk jaar gaan er miljarden euro’s aan belastingvoordelen en -vrijstellingen naar de scheepvaart, luchtvaart en fossiele industrie. De grootste verbruikers ontvangen verschillende tariefkortingen en betalen daardoor relatief minder dan consumenten en het MKB, die wel de ‘volle mep’ betalen Het volledige rapport vind je hier, en een document met alle becijfering vind je hier.
Met een model is er ook een schatting gemaakt van de winst aan CO2-reductie die gemaakt kan worden bij afschaffen van de subsidies. Zouden de regelingen in 2030 worden stopgezet, dan zou er een CO2-uitstootreductie van zo’n 13% kunnen worden gerealiseerd. Er wordt daarbij de aanname gemaakt dat drie kwart van de extra ontstane staatsinkomsten wordt ingezet voor de versnelling van verduurzaming, Nederlands sociaal beleid en internationale klimaatrechtvaardigheid. De aanname is verder dat één kwart niet beschikbaar komt. Niet voor elke fiscale regeling geldt namelijk dat de afschaf ervan direct voor staatsinkomsten zorgt. Bovendien zullen bedrijven (hopelijk) hun fossiele gebruik aanpassen bij afschaf van de belastingvoordelen. Het IMF (Internationaal Monetair Fonds) heeft overigens een soortgelijke schatting gemaakt voor mondiale fossiele subsidies, en komt voor 2030 op een mondiale CO2-emissiereductie van 34% uit. Dat komt al dicht in de buurt van de 43% die nodig zou zijn om een kans te hebben om de opwarming tot 1,5°C te beperken.
Het lijkt mij niet verkeerd om te stellen dat de cijfers gepubliceerd door SOMO waarschijnlijk een completer beeld geven dan eerdere schattingen. De analyse is door een grote(re) groep onderzoekers uitgevoerd dan eerder, en volgt dus overheids- en internationale definities. De cijfers zijn bovendien gecontroleerd door onderzoekers van CE Delft en TU Eindhoven, Jan Paul van Soest en Alman Metten, én wordt bevestigd door de minister voor Klimaat en Energie zelf. Toch lijkt het mij relevant, if not interessant, om te kijken naar het verschil met de eerdere schatting van 30 miljard euro per jaar. Zelfs dat verschil is namelijk al meer dan de gehele Nederlandse klimaatbegroting voor het afgelopen jaar!
Waarom niet 17,5, niet 30, maar 37,5 miljard?
Eerder schreef ik al over het onderzoek van Alman Metten, die zelf ook een schatting had gemaakt en daarbij in eerste instantie (2021) op 17,5 miljard, maar in maart dit jaar op een bedrag van zo’n 30 miljard euro per jaar aan fossiele subsidies uitkwam. Maar waar komt dat verschil met de eerdere schatting van Metten en de nieuwe analyse (37,5 miljard per jaar) vandaan?
Dat is nog niet zo makkelijk te achterhalen, omdat de cijfers in de analyse van Metten niet allemaal zijn gepubliceerd. Daarom zocht ik contact met Boris Schellekens, de hoofdauteur van het recente SOMO-onderzoek. Hij vertelt me dat het grootste verschil tussen de twee analyses het plan van aanpak is. De analyse van Alman Metten is vooral top-down; vooral voor het deel wat van gas en elektra vandaan komt. Hij start bij het verbruik en rekent vanaf daar terug wat de gemiste belastinginkomsten en misgelopen BTW allemaal zijn. In het SOMO-onderzoek is de aanpak juist meer bottom-up; eerst worden alle fiscale regelingen in kaart gebracht die op een of andere manier als fossiele subsidie fungeren (dat zijn er dus 31), en vervolgens wordt er per regeling in kaart gebracht wat de belastingvoordelen zijn.
Het feit dat er simpelweg méér regelingen zijn meegenomen dan in de analyse van Metten is dus al een verklaring voor het feit dat het totale bedrag hoger uitvalt. Daarnaast zijn er ook bepaalde posten waarbij in de nieuwe analyse een hoger bedrag staat. Een groot verschil zit in de totale subsidies voor de scheepvaart. Metten schat de totale accijnsvrijstellingen voor de scheepvaart op zo’n 1,6 miljard euro per jaar. Dat komt redelijk overeen met de schattingen van het SOMO-onderzoek. Zij nemen echter ook het verlaagde tarief mee dat er bestaat voor stookolie, ten opzichte van het tarief voor mariene diesel (dat het reguliere belastingniveau voor vergelijkbare brandstoffen volgt). Dat alleen al telt op tot zo’n 5 miljard euro per jaar! Het totale sommetje voor de scheepvaart valt daarmee een stuk hoger uit.
Maar er zijn ook een aantal posten die in het SOMO-onderzoek lager worden berekend, of juist niet worden meegenomen. Zo is het misgelopen BTW op de gemiste belastingen niet meegenomen, terwijl Metten dat in zijn vorige analyse juist wel meenam. Dat is al een verschil van zo’n 4 miljard per jaar. In het SOMO-rapport wordt gesteld dat hogere BTW minder bestedingsruimte betekent voor bedrijven, waardoor dit in feite BTW-neutraal is voor de overheidsbegroting. Dat lijkt mij een aanname die wel erg kort door de bocht is. Alsnog kan ik wel begrijpen dat het twijfelachtig is om gemiste BTW als fossiele subsidie aan te merken, en dus is het niet onlogisch dat die post niet is meegenomen.
In totaal valt de totale berekening aan fossiele subsidies daarmee dus hoger uit. Wat Boris Schellekens mij ook vertelt, is dat er de keuze is gemaakt om een aantal regelingen expliciet níet mee te nemen. Je kunt dan denken aan de regeling van de overheid om gezinnen te compenseren voor de hoge energierekeningen door de Russische invasie van Oekraïne. Of de corona-hulp aan KLM. Wat bijvoorbeeld ook niet is meegenomen, is het lage BTW-tarief voor de Nederlandse sierteelt. Veel van deze regelingen zouden als fossiele subsidies kunnen worden aangemerkt, maar zijn dat op een ietwat indirecte manier. Toch is de som van al die niet-meegenomen regelingen bij elkaar ook nog enkele tientallen miljarden euro’s.
Uitsmijter
Fossiele subsidies zijn een perverse prijsprikkel die het verbruik van fossiele brandstoffen in stand houdt. Deze indirecte steun van de overheid aan fossiele brandstoffen staat op gespannen voet met het klimaatbeleid, waarmee dezelfde overheid juist probeert het gebruik van fossiele brandstoffen te beperken… En forse emissiereducties zijn mogelijk door de afschaf ervan. De gemiste staatsinkomsten zijn van een zodanig grote omvang dat ze – indien anders ingezet – een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan rechtvaardig klimaatbeleid. En al twintig jaar geleden werd gesteld dat fossiele subsidies, hoewel goedbedoeld voor de economie, zeer schadelijke klimaat- en milieueffecten hebben! De G20 landen (samen verantwoordelijk voor zo’n 80% van de mondiale CO2-emissies) beloofden al in 2009 om fossiele subsidies uit te faseren. Het discours is dus helemaal niet nieuw. Het zou dus zeer geloofwaardig zijn als Jetten op Prinsjesdag met verregaande maatregelen komt om de fossiele subsidies in Nederland in de aankomende jaren snel af te schaffen. Dat is de enige logische keuze.
Met dank aan Boris Schellekens voor het helder toelichten van de details van het SOMO-onderzoek
Klimaatverandering 
Dank voor het artikel. Ik heb daarbij één correctie: Prinsjesdag valt op 19 september en niet op 12 september.
LikeLike
Dag Paul, goed gespot! Ik pas het aan
LikeLike
De verkiezingen staan voor de deur, ‘bestaanszekerheid’ lijkt het centrale thema te zijn. Op z’n minst lijkt mij dat er een spanningsveld bestaat tussen bestaanszekerheid op de korte termijn en die op de lange termijn. De tweede kan niet met ‘fossiel’, de eerste kan niet zonder (?)
LikeLike
Mooi gezegd Jaap, dat bestaanszekerheid op de lange termijn niet gaat lukken met fossiel. Ik denk zelf: bestaanszekerheid op de korte termijn (zeg een paar jaar) is lastig (niet onmogelijk) te bewerkstelligen zonder fossiel. Maar wel zonder fossiele subsidies. Vrijwel al de genoemde belastingvoordelen zijn voor grote verbruikers (ie de luchtvaart en scheepvaart, of raffinaderijen). Ik ben er wel van overtuigd dat je een deel van deze fossiel subsidies zeer snel kunt afbouwen, en die miljarden die de overheid dan ontvangt kunt inzetten als subsidies op groene oplossingen voor de burger, zoals het isoleren van huizen. Dan werk je fossiele subsidies weg én werk je aan bestaanszekerheid.
LikeLike
Het is wel grappig dat er gisteren, op Twitter, een enorme rel ontstond over dit clipje met Gerrit Hiemstra: 🙂
Hiemstra zegt hier niets nieuws. Het is hetzelfde dat al vele jaren door de politiek is aangegeven en ook onderdeel is van het klimaatbeleid en de klimaatwet: “In 2050 wil de Europese Unie klimaatneutraal zijn. Dat betekent dat er dan netto geen broeikasgassen meer worden uitgestoten.”
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/klimaatverandering/klimaatbeleid
Vanwege de simpele formule C + O₂ –> CO₂ betekent het: stoppen met het verbranden van fossiele brandstoffen. Er zijn overigens wel kleine uitzonderingen mogelijk. In combinatie met het ondergronds opslaan van de verbrandingsgassen (CCS), zou je nog iets aan fossiel kunnen verbranden. En het ‘netto’ houdt in dat er wellicht ook nog iets aan fossiel gecompenseerd zou kunnen worden door extra bos aan te planten.
LikeLike
Gerrit Hiemstra zegt hier het volgende:
“[…] Dat wij moeten stoppen met fossiele brandstoffen. Dus wij moeten letterlijk stoppen met benzine, met diesel, kerosine, met aardgas, met olie en met kolen.”
Let op dat hij NIET zei: ‘vandaag’. Verder zegt Hiemstra:
“De kern van het klimaatprobleem dat is dat wij fossiele brandstoffen VERBRANDEN […] Dus elke kilo die we niet gaan verbranden, helpt mee om het effect ervan te beperken.”
Nou, dat laatste is een feitelijke constatering vanwege C + O₂ –> CO₂. Het is wel een beetje vreemd dat dit nu pas lijkt door te dringen tot een aanzienlijk deel van de Twitteraars? Blijkbaar is het nodig dat Hiemstra het duidelijk en onomwonden zegt.
Eerder in hetzelfde programma kwam al uitgebreid ter sprake dat er aan de energietransitie gewerkt wordt. Het stoppen met fossiele brandstoffen wil dan ook niet automatisch zeggen dat het licht uitgaat. Of dat we ons uitsluitend nog per fiets, aangedreven door ouderwetse degelijke spierkracht, zouden kunnen verplaatsen. De introductie van EV’s die prima met hernieuwbare en nucleaire kWh’s opgeladen kunnen worden, is daar slechts één voorbeeld van.
Maar dit alles, de energietransitie etc., dient er wel toe te leiden… op den duur géén fossiele brandstoffen meer verbranden (met de verhoudingsgewijs geringe uitzonderingen die ik al noemde). 🙂
LikeLike
Dag Bob, relevant inderdaad het stukje van Gerrit Hiemstra!
Ik denk overigens dat je zelfs bij die methodes voor netto-nul op de hoede moet zijn. Veel CCS methodes werken niet goed of zijn (nog) niet op grote schaal getest. Ongetwijfeld zal het een (kleine) rol spelen in de toekomst. Maar daar moet wel controle op zijn, en zoals Mathieu Blondeel eerder op de blog schreef, bedrijven strooien nu met carbon offsetting zonder dat het echt iets waard is: https://klimaatveranda.nl/2023/07/11/leiden-alle-wegen-naar-parijs/
Daarnaast iets anders over wat je zegt: NU stoppen met fossiele geldsteun /subsidies is natuurlijk heel wat anders dan NU stoppen met fossiele brandstoffen. En ik weet zeker dat veel mensen bij XR en andere klimaatactiegroepen ook best snappen dat NU stoppen met fossiele subsidies nagenoeg onmogelijk is. Maar liefst wel NU plannen van de overheid die die urgentie inzien. Zo snel mogelijk, dus. Alhoewel wat er ‘mogelijk’ is, dat is natuurlijk niet echt objectief… Binnen het kabinet zullen de verschillende partijen waarschijnlijk anders naar mogelijkheden kijken. Ik ben dus benieuwd waar Jetten mee aan komt zetten.
LikeLike
Hallo Arthur,
Ja, er zijn nog altijd vragen over de praktische toepasbaarheid van CCS technieken. Toch is het ook voor het IPCC de voornaamste manier om, althans in principe, iets aan negatieve emissies mogelijk te maken:
In het clipje zegt Gerrit Hiemstra overigens ook niet: “NU stoppen”. Hij neemt de woorden ‘nu’, ‘vandaag’ of ‘meteen’ zelfs niet in de mond.
De essentie van zijn betoog lijkt me dat het weliswaar prima is om over allerlei energietransitie-methoden na te denken en deze toe te passen. Prima! Alleen, onder de streep ontkom je er “gewoon” niet aan om te stoppen met het verbranden van fossiele brandstoffen. Dit heeft dan wel gevolgen voor onze levensstijl. En soms kies je dan niet zozeer voor het ‘anders’ de luxe beleven van het reizen of van het recreëren of wat dan ook, maar ‘gewoon’ voor het opgeven van die luxe.
Maar ik dwaal af. Het dient hier te gaan over de subsidies en over de plannen om deze af te bouwen. Back on topic! 🙂
LikeLike
Ik denk dat er een periode nodig is dat we interen op de luxe die we dankzij fossiele brandstoffen hebben. We krijgen ons huidige energieverbruik niet op tijd door de transitie heen.
Uiteindelijk gaan wij en onze systemen wennen aan een mindere beschikbaarheid van energie.
Ik wil zelf een aantal onvoorwaardelijke stappen zetten. Geen vlees meer en niet meer vliegen. Op termijn wil ik ook zonder auto, zelfs geen electrische.
Maar voor ik veganist wordt of in een koud huis ga zitten, wil ik eerst zien dat de SUV en de brommer uit het straatbeeld verdwijnen.
Er is iets heel demotiverends in het te ver voor de troepen vooruitlopen. Vooral als de troepen decennialang niet bewegen.
LikeLike
Jullie hebben het ongetwijfeld gezien:
https://nos.nl/artikel/2490599-fossiele-sector-krijgt-tussen-39-7-en-46-4-miljard-euro-subsidie-nog-meer-dan-gedacht
De gelekte stukken voor Prinsjesdag, a.s. dinsdag, geven aan dat de omvang van deze fossiele subsidies nog beduidend groter zou zijn dan wat Alman Metten en de SOMO-auteurs al becijferd hadden. Het zal interessant zijn om deze inventarisatie door CPB en PBL naast de cijfers van SOMO en van Metten te leggen — om te zien waar de verschillen en de overeenkomsten uit bestaan.
En dan? Van een echt stappenplan voor het afbouwen lijkt er nu nog geen sprake te zijn. Een dergelijk gefaseerd plan zou wellicht ook afstemming over vergelijkbare maatregelen binnen de EU, en idealiter ook de G20, dienen te omvatten.
LikeLike
Er staat een bijzonder aardige column in de Volkskrant, over de dagelijkse blokkade op de Utrechtsebaan en dat het telkens niet gaat over… waar het eigenlijk om gaat:
https://www.volkskrant.nl/columns-van-de-dag/de-weg-blokkeren-is-noodzakelijk-anders-gaat-het-nooit-over-het-klimaat~b303360a/
Het theatrale karakter ervan, ‘performative’ zou je in het Engels zeggen, komt duidelijk naar voren:
Toch gaat het zelden over de inhoud. Er wordt een voorstelling opgevoerd, die elk van de actoren in staat stelt om verbinding te maken met het eigen publiek. Lezen die column, het slot ervan is heel fraai. 🙂
LikeLike
Over de inhoud gesproken:
Arnoud Boot in Buitenhof afgelopen zondag, over de rol van de overheid t.a.v. energietransitie en het afbouwen van fossiele voordelen: “als de overheid er niet in slaagt duidelijkheid te geven op de langere termijn, waar het naar toe gaat, welke spelregels bedrijven kunnen verwachten, waar ze aan moeten voldoen, dan ben je onzekerheid aan het inbouwen waar de ondernemers niet tegenkunnen en waar de banken al helemaal niet tegen kunnen.”
Sandra Flippen, in dezelfde uitzending, zegt: “je hebt eigenlijk drie dingen die je subsidie zou kunnen noemen. 1. de overheid geeft geld, 2. de overheid geeft een belastingkorting (indirecte subsidie), 3. De overheid beprijst niet de (toekomstige) maatschappelijke schade (impliciete subsidie), waarmee de overheid dus die schade subsidieert, ten koste van de maatschappij. Maar die ‘37,5 miljard’ (nu dus nog hoger, JL) gaan alleen over de eerste twee. Als je zegt: we willen die maatschappelijke schade ook meenemen, dan zou het veel meer worden.”
In het actuele nieuws lees ik: volgens Jetten kan de afbouw van fossiele voordelen niet in een keer gebeuren. Daar moet volgens hem een afbouwplan voor komen.
Daaruit valt te lezen: er is dus helemaal nog geen afbouwplan van de overheid … .
LikeLike
Interessante column door Jan Paul van Soest:
https://energiepodium.nl/artikel/fossiele-subsidies-op-zoek-naar-de-uitweg
Het geeft een uitweg aan om tot een dergelijk afbouwplan te komen. Mijns inziens is het ook dé manier voor Minister en Tweede Kamer om hiermee om te gaan.
LikeLike
Uiteindelijk komen er in de discussie rondom fossiele subsidies veel vertragende argumenten langs. De ‘klassieke’ is ‘het zijn geen subsidies’. Dat wordt aan de talkshowtafels en door politici nog steeds herhaald, terwijl de definities afgekaderd zijn. En de andere vertragende discussie is constant over de demonstraties te hebben. Die arme politie die hun ‘normale’ werk niet kunnen doen (dit is gewoon hun werk), de burgemeester die adviezen krijgt, zogenaamde strafrecht artikelen die moeten worden ingezet (zijn ook al rechterlijke uitspraken over gedaan). Vertragend, omdat het afleid waar het over zou moeten gaan: mitigatie klimaatverandering, waarbij fossiele subsidies snel afbouwen al jaren door meerdere instanties (IPCC, IAE, ..) wordt genoemd als belangrijke stap.
Bovendien is het ook een beetje hypocriet, vind ik, om de protesten te bekritiseren. Zonder de demonstraties hadden we het nu niet zo veel over fossiele subsidies gehad. Al in 2009 (+-) werd in de 2eKamer aan de minister gevraagd voor een overzicht vd fossiele subsidies&belastingvoordelen + een afbouwplan. Wiebes kwam toen, een poos later, met het overzicht van 4,5miljard, waarbij al werd gezegd dat er veel gaten in zaten, en zonder afbouwplan. Nu, 14 jaar later, lijkt de overheid het wél serieus te nemen, op basis van haar eigenlijk uitgebreide onderzoek en de belofte voor afbouwplannen (we moeten nog zien hoe dat er uit ziet). Ik denk niet dat dat zonder de maatschappelijke druk van de afgelopen jaren ook was gebeurd. En dan heb ik het niet alleen over de demonstraties zelf, maar ook alle discussies die daardoor zijn gevolgd, en politici, prominenten, maatschappelijke organisaties, etc, die zich uitspreken. Volgens een RTL panel vindt zo’n 70% van de Nederlanders dan fossiele subsidies moeten worden afgebouwd! Ik wed dat de meeste mensen een paar jaar geleden nog niet wisten wat een fossiele subsidie was. En gelukkig is er dan nu ook een minister die welwillend is…
LikeLike
Pingback: De COP28 eindtekst: gezien de fossiele lobby een succes | Klimaatverandering