Hoe fundamentalistische vrije-markt denktanks achter de criminalisering van klimaatactivisten zitten

Het criminaliseren van (vreedzame) klimaatactivisten blijkt gecoördineerd door verschillende ultraconservatieve denktanks die zich verenigen in het zogenaamde ‘Atlas Network’. Het gros van die organisaties kennen we heel goed van hun pogingen om de klimaatwetenschap te ondermijnen. Ik schreef er recent een opiniestuk over dat is gepubliceerd op Joop.nl. In het verlengde van die opinie ga ik hier graag iets meer in op wat dat netwerk precies is en welke belangen en motiveringen er achter deze campagnes zitten (spoiler: een fundamentalistische vorm van het vrije-markt denken).

Nieuwe doelwitten van oude bekenden

Lastercampagnes tegen actiegroepen, vreedzame demonstranten zwart maken, het benoemen van een zogenaamde geheime extreemlinkse/socialistische agenda, nep-experts en andere opiniemakers inzetten en betalen om een bepaald frame de wereld in te krijgen, dat hebben we eerder gezien. Het volgt precies dezelfde tactieken uit het speelboek van de twijfelbrigade, de ‘merchants of doubt’, die in de afgelopen decennia (en nog steeds) de klimaatwetenschap in twijfel proberen te trekken. En het is geen toeval, want het blijken precies dezelfde organisaties te zijn die nu achter het frame zitten waarmee klimaatactivisten worden gecriminaliseerd.

De gevolgen van klimaatverandering worden steeds heftiger en raken meer en meer mensen over de hele wereld. Een overduidelijke meerderheid van de bevolking overal over de wereld erkent dat klimaatverandering een probleem is. Het ontkennen dat klimaatverandering door de mens en door fossiele uitstoot komt en het in twijfel trekken van de klimaatwetenschap is daarom een strategie die niet veel meer oplevert, en dus moet de twijfelbrigade overgaan op andere tactieken. Clintel en de BBB storten zich bijvoorbeeld op het uitvergroten van de negatieve gevolgen van windmolens. En andere clubs benoemen graag de rol van dammen bij vernietigende overstromingen, of de mogelijke inzet van cloud seeding bij heftige regenval (ook al is daar niets van waar).  

Een andere tactiek is het criminaliseren van klimaatactivisten. Sinds ongeveer 2018, toen klimaatactivisme in een nieuwe golf terecht kwam door onder meer de acties van Fridays for Future, zetten de conservatieve denktanks zich collectief in om een frame de wereld in te helpen dat vreedzame klimaatdemonstranten in feite gevaarlijke terroristen zijn. En met succes, want het demonstratierecht staat zowel in de VS als in Europa ernstig onder druk. Welke tactieken ze daar onder meer voor gebruiken, daar ga ik uitgebreider op in in mijn opiniestuk. En je kunt er veel meer over lezen in dit stuk van Amy Westervelt op DeSmog.

Verenigd in een invloedrijk netwerk

Wie zit hierachter, en waarom? De mobilisering van de organisaties die vervolgens weer de politici en opiniemakers bereiken komt voor een groot deel uit de koker van het netwerk waarin ze allemaal verenigd zijn, het Atlas Network.

[uit het opiniestuk] Het Atlas Network (“Atlas Economic Research Foundation”) is een non-profit organisatie die een netwerk vormt van en voor conservatieve en vrije-markt organisaties over de hele wereld, maar vooral in de Verenigde Staten. Veel van deze organisaties zijn onder meer druk bezig met de ontkenning van klimaatwetenschap en het ageren tegen urgent klimaatbeleid. Financiering is vooral afkomstig van ultraconservatieve filantropen (zoals de Koch-familie), maar ook van bedrijven zoals Philip Morris en ExxonMobil, die de afgelopen jaren grote sommen geld hebben gedoneerd. Ontvangers van donaties van het Atlas Network zelf zijn vooral ultraconservatieve en fundamentalistische vrije-markt denktanks, waaronder het bekende Cato Institute en Heartland Institute.

In Nederland zijn er geen grote partijen die direct onder het Atlas Network vallen. Maar dat betekent niet dat er geen invloed is. De bekendste en invloedrijkste organisatie van “klimaatontkenners” in Nederland, Clintel, heeft financiering ontvangen van meerdere organisaties die wel onderdeel zijn van het Atlas Network. [einde citaat]

Atlas Shrugged

Over het Atlas Network is in de Nederlandse media eigenlijk vrij weinig terug te vinden. In het fantastische boek “De Twijfelbrigade” van Jan Paul van Soest vinden we er echter wel het een en ander over. Vrijwel alle (ultra)conservatieve, radicaal-rechtse, christelijk-conservatieve, libertarische en andere organisaties in het netwerk zijn verenigd in een heilig geloof dat een ongereguleerde vrije markt alle problemen in de wereld kan en zal oplossen. Volgens een oud Atlas-president is de missie van het Atlas Network dan ook om “de wereld te bezaaien met vrije-markt denktanks”.

En dat is best goed gelukt. Het Atlas Network omvat zo’n 400 leden over 80 landen, en is via de ledenorganisaties gerelateerd aan veel van de andere ‘twijfelbrigade’ organisaties zoals de NIPCC en de Global Warming Policy Foundation waarover we hier eerder wel eens hebben geschreven. Het netwerk is vernoemd naar de dystopische roman “Atlas Shrugged” van Ayn Rand, een invloedrijk verhaal waarin de filosofie achter het vrije-markt denken en het ‘laissez-faire’ kapitalisme wordt uiteengezet. Het is, misschien niet geheel verrassend, een van de meest verkochte boeken in de VS.

Het heilige geloof dat een ongereguleerde vrije markt álle problemen kan oplossen, dus ook milieuproblematiek en klimaatverandering, en dat het fenomeen marktfalen niet bestaat, verklaart ook dat deze organisaties zich heftig verzetten tegen klimaatbeleid. Dat is vanuit die visie enkel overheidsbemoeienis die de vrije markt in de weg zit. En het verklaart ook de kruistocht tegen klimaatactivisten. De huidige wereldeconomie is stevig gestoeld op het kapitalisme en neoliberale gedachtengoed, en dat komt de fossiele industrie vooralsnog goed uit. In dit economische systeem kost klimaatschade en vervuiling niet direct geld, en dus is het niet verrassend dat we in een klimaatcrisis zijn beland, ook al wordt daar al vele decennia voor gewaarschuwd. Ingrijpen kan wel via zaken als een koolstoftaks of ETS, of toch via een transitie naar andere economische modellen (zoals een donut economie). De mensen die daar aandacht voor vragen – onder meer klimaatactivisten – zitten het fundamentalistische vrije-markt denken dus in de weg. Iedereen die zich verzet tegen het ‘laissez faire’ kapitalisme is effectief een socialist, een communist, een links-extremist en voilà, de vergelijking met bepaalde extreemlinkse terroristengroepen is via die gedachtegang al gauw gemaakt.

Geld is niet alles

Dat het frame waarmee demonstranten worden gecriminaliseerd voedingsbodem vindt in de politiek, maar ook in de publieke opinie, is niet geheel verrassend in een wereld (en een land) die overwegend conservatief is en waar het geloof in oneindige economische groei nog welig tiert (ook al is dat niet verenigbaar met snelle emissiereducties). Het is echter moeilijk om er een stevig geluid tegenover te zetten, want voor organisatiekracht en ideeënverspreiding hebben je onder meer geld nodig, en ons geld gaat rond in een economie die gestoeld is op – jawel – het vrije-markt denken. Dat klimaatactiegroepen als Extinction Rebellion alsnog best wat voor elkaar krijgen*, ligt volgens mij voornamelijk aan hun sterke organisatie- en mobilisatiecapaciteiten.

Het valt niet te ontkennen dat de weerstand tegen klimaatmaatregelen wordt aangewakkerd door machtige, kapitaalkrachtige organisaties. En dus spreekt het voor zich dat klimaatactivisten kritisch zijn op de enorme invloed van die clubs, deels ook gemotiveerd door hoe die al decennialang de veranderingen die nodig zijn tegen weten te houden. Je zou het kunnen framen als de klassieke strijd tegen ‘het kapitaal’. Maar roept dat ‘kapitaal’ de kritiek niet over zichzelf af..?

*Terwijl de tactieken van groepen als XR door veel mensen niet worden gewaardeerd, blijkt men best vaak achter de doelen te staan. Klimaatactie in het algemeen wordt door veel mensen gesteund, en zeker acties die gericht zijn op de grote vervuilers (waar XR ook regelmatig naartoe gaat, maar die vaak niet in het nieuws belanden). Ook voor het afschaffen van fossiele subsidies blijkt in Nederland een grote steun onder de bevolking. Terwijl de acties en methodes worden afgekeurd, zijn het wel die acties en methodes die zorgen voor aandacht voor klimaatactie en uiteindelijk veranderingen in beleid.