Wie algemeen geaccepteerde wetenschappelijke inzichten niet kan of wil accepteren, kan niet zonder een beetje complotdenken. Dat geldt dus ook voor klimaat-pseudosceptici. Al vinden ze zelf meestal van niet. Maar ze geloven wel dat redacties van wetenschappelijke tijdschriften klimaatonderzoek niet objectief beoordelen op inhoudelijke kwaliteit, maar vooral op de uitkomst. Dat de vele honderden wetenschappers van over de hele wereld die meewerken aan IPCC-rapporten niet objectief rapporteren. En dat ze dat doen in opdracht van de wereldpolitiek, die blijkbaar behoefte heeft aan argumenten om impopulaire maatregelen te nemen, die ze in werkelijkheid juist decennialang voor zich uit blijven schuiven. Als dat geen complotdenken is, dan komt het er in elk geval heel dicht bij in de buurt.
Sinds enige tijd zijn er meer extreme complottheorieën in opkomst. Over overheden die, al dan niet samen met het in veel complotkringen onvermijdelijke WEF, het weer zouden manipuleren, en zo grote rampen zouden veroorzaken. Denk daarbij aan de orkanen die afgelopen maanden de VS troffen, of de diverse grote overstromingen in Europa door extreme neerslag. In een artikel op The Conversation duiden enkele deskundigen de onderliggende psychologische mechanismes van die complottheorieën. Ze beschrijven hoe mensen hun toevlucht kunnen zoeken in dergelijke theorieën als ze iets heftigs hebben meegemaakt, zoals een natuurramp.
Cognitieve dissonantie
Ik wil niets afdoen aan hun wetenschappelijke analyse. Maar je zou wel kunnen denken dat er nog iets anders meespeelt, als je het bekijkt vanuit het perspectief van de afgelopen decennia. De campagne om twijfel te zaaien over gevestigde klimaatwetenschap heeft in die tijd nogal wat zieltjes gewonnen, die hun mening niet zomaar zullen veranderen. Bij hen zou wel eens sprake kunnen zijn van cognitieve dissonantie. Het is een begrip dat vaker wordt gebruikt, en regelmatig ten onrechte. Maar hier lijkt het op zijn plaats. Wie vast wil houden aan het idee dat onze uitstoot van broeikasgassen niet problematisch is, moet wel op zoek naar een ander verhaal over al die weersextremen van tegenwoordig. Die riedel dat er ‘altijd extreem weer was’ voldoet blijkbaar steeds minder. Complottheorieën kunnen dan een alternatief bieden.
Met een beetje natuurkundig inzicht is makkelijk te begrijpen waarom zulke complotten onzin zijn. De technologie om zulke enorme hoeveelheden energie of waterdamp op een of andere manier te sturen bestaat niet. Laat staat dan het zou kunnen zonder op een of andere manier waarneembaar te zijn. In de jaren ’50 en ’60, de tijd van het ongebreidelde techno-optimisme, werd er door sommige overheden en wetenschappers gedroomd van grootschalige beïnvloeding van het weer. Maar ook toen waren er al atmosferisch wetenschappers die erop wezen dat die fantasieën onrealistisch waren en dat zo goed als zeker altijd zouden blijven. Een visie nu alweer decennia wordt gedeeld door iedereen met een beetje verstand van zaken.
Kunnen we het weer wel beïnvloeden?
Het is ook weer niet zo dat er helemaal niks kan. Er wordt wel eens wat gedaan met cloud seeding: het bestrooien van wolken met zilverjodide. Dat zou neerslag kunnen bevorderen. Maar het effect is erg onvoorspelbaar en heel beperkt. Er kan nou eenmaal niet meer neerslag vallen dan wat er aan waterdamp door de lucht wordt aangevoerd. En die hoeveelheid wordt grotendeels bepaald door waar de lucht vandaan komt en hoe sterk de stroming is, en door de temperatuur van de lucht. Dat zijn factoren die we niet kunnen sturen.
Maar we weten wel dat de aarde warmer is geworden, met als volstrekt logisch gevolg dat lucht meer waterdamp kan bevatten, wat op zijn beurt tot heviger neerslag kan leiden. De invloed van de temperatuur op neerslag is over zichtbaar: daardoor kunnen tropische regenbuien zo intens zijn, en valt er op de koudste plekken van Antarctica zo goed als niets. En in ons klimaat kunnen zomerse buiten veel heftiger zijn dan neerslag in de winter. Meer verdamping door warmere lucht en warmere oceanen is dus een volkomen logische verklaring voor een toename van (extreme) neerslag. Al het water dat uit de oceanen verdampt komt ergens weer naar beneden. Zelfs als je de wetenschappelijke verklaring van de opwarming zelf niet zou accepteren, dan zou dat redelijkerwijs nog geen reden hoetvn zijn om ook deze natuurwetenschappelijke logica af te wijzen.
Voor orkanen geldt min of meer hetzelfde. Verdampend zeewater levert niet alleen de neerslag, die in belangrijke mate bepalend is voor de schade die zo’n storm veroorzaakt, maar ook de energie ervan. Er spelen weliswaar ook andere factoren mee, maar het is op zijn minst aannemelijk dat orkanen, als ze eenmaal zijn ontstaan, sterker kunnen uitgroeien naarmate het zeewater warmer is.
Er is nog één ander voorbeeld van geslaagde, bewuste beïnvloeding van het weer door de mens: de Fog Investigation and Dispersal Operation uit de Tweede Wereldoorlog. Rond de landingsbaan van enkele Britse militaire vliegvelden werd toen een serie gigantische branders geplaatst. Die konden de lucht rond de landingsbaan verwarmen en daarmee dichte mist verdrijven als er vliegtuigen moesten landen. Om een baan een uurtje mistvrij te maken moest ruim 450.000 liter benzine worden verstookt. Het illustreert hoe lastig beïnvloeding van het weer is: zelfs op de schaal van een enkele landingsbaan lukt het alleen met de inzet van enorm zware middelen.
Verwijderde dammen
Iets minder extreem, maar daarmee zeker niet juist, zijn verhalen over verwijderde dammen als oorzaak van overstromingen. Wat wel klopt is dat er in Europa een beweging actief is die zich inzet voor het verwijderen van overbodige dammen en andere obstakels in rivieren. Dammen die meestal helemaal niet waren bedoeld om overstromingen te voorkomen of te beperken. In mediterrane regio’s is dat zeker zo: dammen zijn daar bedoeld om water vast te houden voor irrigatie in de droge zomers. Maar het belangrijkste blijft dat het om overbodige dammen en andere obstakels gaat, die dus helemaal geen nut meer hebben. Soms kunnen zulke obstakels zelfs bijdragen aan het risico, omdat ze niet meer goed worden onderhouden. Meer informatie hierover is te vinden in een factsheet en een overzicht van behaalde resultaten van Dam Removal Europe. Knack heeft een factcheck van de claim dat het verwijderen van dammen de oorzaak was van de recente overstromingen in Spanje.
Waterbeheerders zijn, anders dan sommigen schijnen te denken, niet gek. Ze hebben helemaal geen belang bij het weghalen van dammen, als die werkelijk bescherming zouden bieden tegen overstromingen. Waterbeheerders zullen, net zoals de meeste andere mensen, gewoon hun werk op een goede en verantwoordelijke manier willen doen. En dat niet alleen. Vaak zouden ze ook zichzelf in gevaar brengen, als ze maatregelen zouden nemen die het risico vergroten. Het zijn vooral kleinere dammetjes en andere obstakels die weggehaald worden, en het ligt voor de hand dat beslissingen daarover meestal op lokaal niveau worden genomen.
Natuurlijk is er nooit uit te sluiten dat er ooit, ergens een fout wordt gemaakt. Zeker omdat waterbeheerders oplossingen moeten vinden voor lastige, tegenstrijdige problemen. Bijvoorbeeld een toename van zowel natte als droge extremen in het opwarmende klimaat. Natuurlijk is het moeilijk om de precieze consequenties van zulke veranderingen te voorspellen. En is het de vraag in hoeverre budgetten overal toereikend zijn voor de benodigde maatregelen.
Maar dat is geen enkele reden voor het soort verdachtmakingen dat tegenwoordig op grote schaal rondgaat. Verdachtmakingen die gevolgen hebben. Inmiddels zijn we al zover dat waterbeheerders of hun aannemers bedreigingen ontvangen, als ze hiermee bezig zijn.
Klimaatverandering 
Er zit m.i. een component in de populatiteit van complottheorieen die makkelijk over het hoofd wordt gezien, namelijk reeel bestaande complotten. En daar zijn er niet weinig van. Denk aan de kleptocratie Rusland, dat is een complot van een handvol multimiljardairs die president P. in het zadel houden opdat hij hen in het zadel houdt. Multimiljardair Elon Musk die zich bij president T. heeft ingekocht. De volksvijandidge Taliban die stille accoordjes sluiten met de Mullah’s. Straat- en wijkhooligans in NL die via appjes in no time een complotje in elkaar flansen.
Overigens wijs ik erop dat de fossiele industrie decennia geleden al aan complot deed: alarmerende huis-klimatologen werd systematisch de mond gesnoerd. In overleg met de overheid.
LikeLike
Goff,
Dat mensen complotten smeden is een feit. Maar wat die werkelijk bestaand complotten laten zien is dat het onmogelijk is om uitgebreid samen te zweren, met tientallen of honderden betrokkenen, zonder dat er vrij concrete aanwijzingen of bewijzen naar buiten komen. Uit werkelijk bestaande complotten is op te maken dat je niet zo heel veel samenzweerders nodig hebt om er minstens eentje te hebben die ofwel een fout maakt en onbewust informatie naar buiten brengt, ofwel dat bewust doet om een of andere reden.
LikeLike
Een goed leesbaar artikel. Het positieve is o.a. dat CO2 niet wordt genoemd.
LikeLike
Misschien is dit wel een tijd waarin, mede door klimaatverandering, zowel werkelijke bestaande complotten als ook complottheorieën, niet-onlogisch, in toenemende mate een voedingsbodem vinden. Ik vermoed het. Daar zal vast wel duiding over te vinden zijn.
LikeLike
en inderdaad is daar iets zinnigs over te vinden, bv:
“Complottheorieën en het “demonische Jij”. [De] dialogische openheid naar elkaar en naar de natuur zijn we steeds verder kwijtgeraakt. En daardoor, zo leert Buber ons, boeten we aan menselijkheid in. We zien de ontmenselijking om ons heen oprukken. Online scheldpartijen, verhuftering in het verkeer, doodsbedreigingen, de onmenselijke behandeling van asielzoekers, de toename van extreme shock-horror in films en series, het wijdverbreide cynisme en nihilisme (“het klimaat is toch al naar de klote”, “ongelijkheid zal er toch altijd zijn”), de ‘beestachtige’ behandeling van dieren in de bio-industrie, de verharding van het publieke debat op sociale media en in de Tweede Kamer – allemaal symptomen van een tekort aan medemenselijkheid. … Een bijzonder verontrustend voorbeeld vind ik het brede geloof in complottheorieën – zoals de bizarre reptielen-theorie van de Britse complotdenker en antisemiet David Icke. ” Zie: nieuwwij.nl/achtergrond/martin-buber-en-de-bubbelficatie-van-de-samenleving/
LikeLike
De WRR schreef eind 2023 over toenemende sociale onzekerheid als mogelijke factor in het toenemende aantal complottheorieën: Grip. Het maatschappelijk belang van persoonlijke controle | WRR
De samenvatting zegt daarover:
“Gebrek aan gevoel van controle hangt ook samen met beelden en houdingen die niet per se bijdragen aan een gezonde en goed functionerende democratie. Zo hebben diverse onderzoeken laten zien dat een gevoel van gebrek aan persoonlijke controle kan leiden tot een sterker denken in termen van ‘zij’ tegenover ‘wij’ en tot een grotere voorkeur voor ‘sterke leiders’. Ook kunnen mensen in reactie op een controlebedreiging meer macht toeschrijven aan vijanden of op zoek gaan naar zondebokken, en een sterkere voorkeur hebben voor eenvoudige interpretaties van de wereld, met duidelijke oorzaak-gevolgrelaties. Het is dan ook niet vreemd dat sommige studies een verband hebben gevonden tussen gebrek aan eigen controle en geloof in complotten.”
Op de oorzaken van toenemende onzekerheid lijkt dit rapport echter niet of nauwelijks in te gaan, anders dan te zeggen dat de overheid de afgelopen decennia steeds meer aan de zelfredzaamheid van burgers heeft overgelaten en dat er steeds meer crises zijn, waaronder de klimaatcrisis, waarover steeds meer burgers zich onzeker voelen en zorgen maken.
Dat fossiele bedrijven en denktanks, mede gefinancierd door fossiele miljardairs als bv de Koch-broers, bovendien actief twijfel hebben gezaaid en daarmee de onzekerheid extra versterkt hebben, lijkt ook niet of nauwelijks benoemd te worden. En zoals Goff al aangaf, gaat het hierbij niet om complotdenken, maar om inmiddels uitgebreid gedocumenteerde daadwerkelijke complotten.
Door dit (goeddeels) te negeren, lijkt de WRR in feite zelf bij te dragen aan de afnemende grip van burgers op hun leefomgeving, ondanks het pleidooi voor meer collectieve controle door robuuste overheidsplannen obv de best beschikbare wetenschap en meer representatieve participatie, bv via gelote burgerberaden. Die plannen kunnen immers alleen robuust zijn als ze ook gebaseerd zijn op de wetenschap over de twijfelzaaiende complotten van de fossiele industrie.
De huidige politiek is daarentegen juist mede op die twijfelzaaiende complotten gebaseerd. Dat is voor de WRR echter blijkbaar moeilijk om te constateren en/of te communiceren. Dus de onzekerheid en het gebrek aan collectieve grip zal voorlopig nog wel even blijven groeien, totdat sociale bewegingen zich vanuit de samenleving zelf voldoende weten te organiseren om zo tot de gewenste collectieve grip te kunnen komen, voor zover dat met de neergaande socio-ecologische trends nog mogelijk is.
LikeLike
Lennart, dan ben jij voor mij de tweede die dit artikel op het bordje legt. Ik ga het eens goed lezen. Grip en het ontbreken ervan. Een interessante gedachte.
LikeLike
Dirk,
Grip op het ontbreken van grip. Ik denk dat het WRR-rapport in feite een eerste verkenning van het probleem is, maar dat al wel wat meer kennis beschikbaar is om die verkenning te verdiepen. Denk bv aan het begrip “agnotology”: Agnotology – Wikipedia
“the study of deliberate, culturally induced ignorance or doubt, typically to sell a product, influence opinion, or win favour, particularly through the publication of inaccurate or misleading scientific data (disinformation)”
Of aan het boek The Triumph of Doubt van David Michaels, over twijfelzaaien door de industrie, niet alleen door de fossiele industrie,: maar ook door andere sectoren die zich bedreigd voelen door de uitkomsten van bonafide wetenschap: The Triumph of Doubt – Wikipedia
“corporations have with greater or lesser success managed to obscure public understanding of scientific findings regarding specific types of products or concerns. For example, individual chapters focus on chemicals…, concussions experienced by football players…, opioids…, climate change…, and sugar”
De bestrijding van dit soort twijfelzaaien lijkt me een belangrijke taak voor de overheid. Als die overheid daarin tekortschiet, zou een WRR dan niet moeten adviseren hoe dat beter kan?
LikeLike
De link naar The Triumph of Doubt verwijst gek genoeg naar een eerder boek van Michaels, maar hopelijk werkt deze link wel goed: The Triumph of Doubt – Wikipedia Of anders is die alsnog makkelijk te vinden.
LikeLike
Lennart,
Dat overheden gaan beoordelen welke informatie wel of niet correct is, of welke informatiebronnen wel of niet betrouwbaar, is ook niet heel gelukkig. Het idee was altijd dat de macht in een democratisch systeem dergelijke oordelen overlaat aan onafhankelijke partijen, zoals de wetenschap, de journalistiek en (soms) de rechter.
LikeLike
Hans,
De wetenschap en journalistiek kunnen laten zien wat wetenschappelijk wel en niet degelijk peer reviewed onderbouwd is, inclusief wat wetenschappelijk en/of journalistiek bekend is over twijfelzaaien vanuit de industrie (of vanuit eventuele andere belangen).
De overheid kan beleidsmatig en/of via juridische procedures obv die kennis de “merchants of doubt” bestrijden, zoals dat inmiddels in de VS (nogal laat) steeds vaker gebeurt. De rechter kan zo nodig beoordelen wat wetenschappelijk voldoende peer reviewed onderbouwd is of wat nog ter discussie staat.
LikeLike
Lennart,
het blogstuk verwijst naar bedreigingen van de aannemer die in de Castricomse duinen werkzaamheden voor de overheid verricht. De ‘ironie’ is dat de bedreigers onderling dealtjes sluiten en precies dàt doen wat ze hun doelwit onterecht verwijten: samenzweren. Markant is dat het samenzweren van de bedreigers zich in alle openheid op sociale media voltrekt, er is niemand die iets ‘lekt’; het heimelijke complot is vervangen door openbaar geco-ordineerd complot. Aldus zijn een paar honderd rellende puberjongens door 1200 man politie onmogelijk in toom te houden. En proleet Musk faciliteert de communicatie.
Meer dan ooit doet M. MacLuhan’s adagium “the medium is the message” (uit 1967 alweer) opgeld. Ik zie niet hoe misinformatie en opruiing in deze context te bestrijden/in toom te houden is. Ben het met Hans eens dat overheden zich beter niet bemoeien met kwalificering van info. Wellicht kan de overheid toeleveranciers van info reguleren? Het is een biologische (en sociale) wetmatigheid dat niet alle info in een organisme overal in het organisme verspreid/toegankelijk mag zijn, op straffe van chaos en disruptie. In die zin zie ik ‘overshoot’ in ongebreidelde informatie-verspreiding. En in die zin zie ik wel iets in een verbod voor regeringsleiders en kamerleden om zich op sociale media te roeren. Discussie en debat hoort in de 1e en 2e Kamer niet op sociale media-speeltjes van Elon Musk c.s.
LikeLike