Shifting baselines: we wennen aan warmer weer

Dat het klimaat verandert, kunnen we zelf waarnemen. Bijvoorbeeld door de geleidelijk stijgende temperatuur, en door veranderende weerpatronen. Toch blijkt dit in de praktijk lastig, omdat ons geheugen niet goed is in het onderscheiden van dergelijke geleidelijke trends. Wat we ‘normaal’ of ‘abnormaal’ vinden, meten we vooral af aan relatief recente waarnemingen. Anders gezegd: de referentie voor wat ‘normaal’ is, schuift mee met het veranderende klimaat. Afwijkingen, records en extremen – in klimatologische zin – worden daardoor niet altijd als opmerkelijk geregistreerd. Dit kan betekenen dat de klimaatcrisis als minder urgent en ongekend wordt ervaren dan dat deze werkelijk is. Zit dat mogelijk klimaatactie in de weg?

Gezamenlijk geheugenverlies

Dit fenomeen wordt onderzocht in een studie in PNAS uit 2019, en wordt daar ‘declining remarkability of temperature anomalies’ genoemd. We kennen het ook wel als het ‘shifting baseline syndrome’. Het shifting baseline syndroom is vooral bekend in de context van veranderingen in ecologische systemen en biodiversiteitsverlies. Daar spreekt het misschien ook wat meer tot de verbeelding: waar we vroeger nog veel meer fluitende weidevogels hoorden, en we onze autoruiten vaker van insecten moesten ontdoen, zijn er nu simpelweg minder dieren en minder dier- en plantensoorten. Generaties die nu opgroeien, hebben de herinneringen van hoe de natuur ooit was helemaal niet. Dat wordt ook wel ‘generational amnesia’ genoemd.

In de context van het veranderende klimaat en weer is dit fenomeen wat abstracter. Het meest in het oog springende voorbeeld is misschien wel het feit dat de Elfstedentocht al decennia niet meer verreden is. De laatste keer was in januari 1997. Ik was toen 1 jaar oud, en ik heb daar geen herinnering aan. De landelijke gekte als er weer een keer een koude winter is, daar heb ik niet zoveel mee. De kans wordt steeds kleiner dat er ooit nog een Elfstedentocht gereden wordt, en daarmee zal over een aantal decennia ook de collectieve herinnering van de tocht der tochten langzaam uit de samenleving verdwijnen.

Extreem wordt gauw normaal

Maar op bepaalde extremen of typische evenementen na, wennen we misschien al gauw aan nieuwe weersomstandigheden. De PNAS-studie probeert in kaart te brengen hoe opmerkelijk we weersafwijkingen ervaren, en wat de invloed is van het weer dat we in de jaren en decennia ervoor hebben meegemaakt. In de wetenschap is er vaak een duidelijke baseline of referentie, zoals een 30-jarig gemiddelde of het pre-industriële klimaat. Maar wat mensen als normaal weer beschouwen, kan afhangen van generatie, van geheugenbeperkingen en van bepaalde vooroordelen, maar ook van verhalen die we elkaar doorvertellen.

De studie maakt gebruik van sentimenten in social media posts over het weer in de Verenigde Staten over de periode van een aantal jaar. Samen met metingen van het daadwerkelijke weer in de jaren daarvoor wordt er schatting gemaakt van hoe men afwijkingen in het weer ervaart, en wat de invloed is van blootstelling aan dezelfde weerafwijkingen in de jaren ervoor.

De resultaten laten allereerst zien dat extreme kou in de winter en extreme hitte in de zomer als opmerkelijk worden ervaren. Tot zover geen verrassing. Maar herhaalde blootstelling aan deze temperatuurafwijkingen maakt dat de ervaren opmerkelijkheid snel afneemt. Dit geldt vooral voor ervaringen in de afgelopen 2 tot 8 jaar. De studie stelt zelfs dat extreme temperaturen die al voor vijf jaar op rij voorgekomen zijn niet langer als opmerkelijk worden ervaren! Wat dus klimatologisch gezien abnormaal is, wordt door herhaalde blootstelling in recente jaren langzamerhand als normaal ervaren.

De afgelopen tien jaar waren de warmste jaren sinds het begin van de metingen. Als we enkel de afgelopen jaren aan weersomstandigheden onthouden, dan betekent dat voor onze collectieve referentie dat dit de warmste jaren zijn die we ooit hebben meegemaakt. De opwarming in recente jaren versnelt zelfs, en klimaatwetenschappers maken zich zorgen over deze abnormale mondiale (en regionale) opwarming. We zitten dus midden in de klimaatcrisis. Maar – volgens de studieresultaten – zijn we alweer gewend aan deze temperaturen. Ervaren we dan wel een crisis?

Als kikkers in een pan

Dagelijks nieuws is veelal incidenten verslaan. Een nieuw record dat wordt verbroken, is een incident. Maar het is onderdeel van een trend. Het risico is dus dat we alle records, alle extremen, als normaal gaan ervaren. We raken verlamd voor en door het veranderende klimaat.

De PNAS-studie probeert ook te achterhalen wat precies de oorzaak is van de afnemende ervaren opmerkelijkheid van temperaturen bij herhaalde blootstelling. Ze presenteren twee mogelijkheden: mensen raken fysiek gewend aan temperatuursextremen, en ervaren ze als minder opmerkelijk omdat de fysiologische gevolgen zoals hittestress minder worden. Een vorm van adaptatie, dus. Dat leek mij onaannemelijk, en dat blijkt ook niet wat er aan de hand is. De andere mogelijkheid is dat het verwachtingspatroon van mensen verandert. Bij herhaalde ervaringen van extremen wordt het simpelweg minder verrassend. En dat is precies wat de studie vindt: afwijkende temperaturen worden sociaal genormaliseerd als dezelfde condities in de jaren daarvoor eerder zijn voorgekomen. We passen ons er echter niet per se beter aan, wat kan betekenen dat men zich er niet goed op voorbereidt, en de negatieve effecten van extreme temperaturen nog wel eens kunnen verergeren.

De auteurs beschrijven hun resultaten als empirisch bewijs voor het ‘boiling-frog’ effect. De negatieve effecten van ons geleidelijke veranderende klimaat worden genormaliseerd, waardoor we niet gemotiveerd zijn om actie te ondernemen om deze veranderingen te stoppen. Het gekookte kikker syndroom is echter allang ontkracht – met kikkers, dan. Dus laten we hopen dat dit ook voor mensen op een langzaam kokende aardbol geldt…

Kop in het zand

Het is ergens een beetje dubbel. Er is zeker een noodzaak om naast dat we klimaatverandering stoppen, we ons er ook aan moeten aanpassen. Dat vereist dus ook een soort gewenning aan nieuwe omstandigheden. Maar wat er nu dus lijkt te gebeuren, is dat men in hun hoofd misschien wel went aan het nieuwe klimaat, maar in de praktijk niet. We zijn niet voorbereid op extreme overstromingen zoals die in centraal Europa; dijken moeten worden versterkt, maar het geld is er niet; en we willen wijken bouwen in een gebied dat over 100 jaar ongetwijfeld onder water staat. Om maar een aantal voorbeelden te noemen. Geleidelijk passen we ons wel aan aan het nieuwe klimaat. En toch worden we nog overvallen door extremen die niet bepaald onverwacht zijn. Geen proactieve, maar reactieve adaptatie dus.

Het is misschien ook wel een echo van het huidige beleid, niet alleen in Nederland, maar vrijwel overal over de wereld: struisvogelpolitiek. Bij de volgende keer dat het water ons letterlijk aan te lippen staat, zal de Nederlandse regering dus niet hun vinger in de dijk steken, maar hun kop in het zand. Als wij het water niet zien, dan ziet het water ons ook niet, toch?

Zit gewenning klimaatactie in de weg?

Klimaatverandering is een ‘trage crisis’, en als het weer van recente jaren onze referentie is, dan ervaren we niet dat het klimaat in feite al veranderd is. Het risico is dat er een soort cognitieve dissonantie ontstaat tussen de urgente crisis die wetenschappers en activisten beschrijven, en het langzaam veranderende weer dat we daadwerkelijk ervaren (of: onthouden). En zonder publieke perceptie van een probleem zal het vermogen om urgent klimaatbeleid te voeren, beperkt zijn. In de praktijk zien we ook dat waarschuwingen over de gevolgen van klimaatverandering dan al gauw worden weggezet als alarmisme.

Zit deze gewenning, verlamming of dit geheugenverlies dan urgente klimaatactie in de weg? Misschien, maar het is lastig te zeggen. We zouden daarvoor moeten weten of het daadwerkelijk een probleem is dat we het weer van vroeger vergeten.

In het geval van bepaalde extreme situaties, waarvan je weet dat ze kunnen terugkeren, is dat misschien wel een probleem. Denk aan condities die eens in de zoveel (tientallen) jaren kunnen voorkomen, en die een grote impact op een regio of samenleving kunnen hebben, zoals een orkaan of extreem hoogwater. Deze studie oppert zelfs om het collectieve geheugen van een gemeenschap aan een ramp, in dit geval een overstroming, te gebruiken als middel om veerkracht te bouwen. Herinneringen kunnen in dat geval worden ingezet om aan een duurzame samenleving te werken die de volgende overstroming beter aan kan. De watersnoodramp in 1953 is daar misschien wel een treffend voorbeeld van in de Nederlandse context. Deze ramp had zoveel impact dat hij tot op heden doorwerkt in ons adaptatiebeleid.

Maar dat betreft herinningen van specifieke extreme condities, en niet wat we onthouden als ‘gemiddeld weer’. De PNAS-studie stelt ook in de discussie dat hun resultaten misschien niet opgaan voor acutere klimaatextremen. Gebeurtenissen zoals stormen, droogtes, bosbranden of overstromingen hebben grote gevolgen en zijn doorgaans meer opvallend, en zijn daardoor mogelijk minder vatbaar voor normalisatie of gewenning.

Alles went

Langzaam wennen en vergeten hoe iets vroeger was hoeft niet altijd een probleem te zijn, denk ik. Het stoppen van klimaatverandering vereist behoorlijke transformaties in de samenleving. De energietransitie roept ook weerstand op, niet alleen omdat sommige mensen windmolens lelijk vinden, maar ook omdat men bang is in hun levensbehoeftes te worden aangetast. Toch zijn we ook wel weer gewend aan windmolens op zee, zonnepanelen op het dak, en elektrische auto’s. En zijn we ook snel vergeten dat de generaties voor ons (voor mij dan!) hun huiskamer nog met kolen stookten. Zo kan het shifting baseline syndroom misschien best ook iets positiefs zijn.

Ik sluit af met een quote waar Hans mij op wees, uit het boek ‘Niet Normaal’ van Martijn van Calmthout, verwijzend naar deze column van Peter Kuipers Munneke.

“Als we makkelijk wennen aan verdwenen leeuweriken of afgeschafte gloeilampen, kunnen we ook wennen aan minder vlees, minder vliegen, meer schone energie, aan een warmtepomp. Voor onze generatie voelt het misschien als een enorme verandering of een stapje terug. Maar het went. Alles went.”