Oorlog en vrede, en het klimaat.

Ik ben een kind van de Koude Oorlog, Rusland was de grote vijand. Maar in 2004 was ik op weg naar veldwerk in Noordoost-Siberië, voor onderzoek naar de uitstoot van methaan uit ontdooiende permafrost. In een taxi in Moskou klonk uit de radio het lied van Sting over de Koude Oorlog: “I hope the Russians love their children too”. Dat moment is me bijgebleven. Helaas is door de hete oorlog in Oekraïne in 2022 een einde gekomen aan Russische en Europese samenwerking in het klimaatonderzoek in Siberië.

Het lijken twee gescheiden werelden, geopolitiek en de klimaatcrisis. Toch is geopolitiek geen vreemd onderwerp voor klimaatonderzoekers in het Arctische gebied. De geopolitieke gevolgen van het verdwijnen van ijs komen vaak ter sprake (zie ook het programma van de aanstaande Nederlandse Pooldag). Het Nederlands Polair Programma van NWO (waarin veel klimaatonderzoek is opgenomen) is onderdeel van de Polaire Strategie van het Ministerie van Buitenlandse Zaken.

In geopolitieke discussies over de oorlogen in Oekraïne en andere conflictgebieden valt het woord ‘klimaatverandering’ echter zelden. Toch is de wederzijdse beïnvloeding sterk. Voor militaire experts (onder andere onze voormalige Commandant der Strijdkrachten Tom Middendorp) is de klimaatcrisis een zorg, omdat het een aanjager van conflicten kan zijn. Middendorp noemt in zijn boek ‘Klimaatgeneraal’ onder andere Syrië en Afghanistan als conflictgebieden waar klimaatverandering een rol heeft gespeeld in het aanwakkeren of verergeren van recente conflicten.

Grootschalige vernietiging.

Oorlog versterkt de klimaatcrisis. De klimaatvoetafdruk van een staand leger zonder oorlogsinzet is al
aanzienlijk. Een gevaarlijker wereld leidt tot grotere legers en dus meer uitstoot van CO₂. Onder oorlogsomstandigheden neemt de uitstoot van broeikasgassen sterk toe. Geschat wordt dat de oorlog in Oekraïne in het eerste jaar 120 miljoen ton CO₂ heeft uitgestoten, evenveel als de jaarlijkse uitstoot van heel België. Een groot deel van de uitstoot-vrije energievoorziening in Oekraïne is uitgeschakeld door de oorlog: 90% van de windenergie-capaciteit en de helft van de zonne-energie. De grootste kerncentrale van het land ligt stil onder Russische bezetting, met het voortdurende gevaar van radioactieve uitstoot door oorlogshandelingen.

De CO₂-uitstoot komt niet alleen van fossiele brandstoffen voor militair materieel, maar ook uit vernietiging van brandstofvoorraden, uitstoot van explosieven, en vernietiging van CO₂ opnemende ecosystemen. Daarbij komt nog vernietiging van landbouwgronden, grootschalige vervuiling van bodem, water en atmosfeer met toxische en radio-actieve stoffen die de leefomstandigheden van toekomstige generaties in gevaar brengen. De term ecocide is hier zeker van toepassing.

Alle grondstoffen die nodig zijn voor militair materieel leggen een groot beslag op schaarse voorraden die beter gebruikt kunnen worden, bijvoorbeeld voor de energietransitie. Hetzelfde geldt voor herstel van oorlogsschade aan gebouwen en infrastructuur. Dat levert ook weer extra CO₂ uitstoot op bij de productie van beton en cement (8% van de wereldwijde uitstoot) en de bijbehorende bouwactiviteiten.

Een cynisch neveneffect van oorlog is, dat verlies van welvaart door oorlog ook een afname van welvaart- en luxe-gerelateerde broeikasgas-emissies tot gevolg kan hebben. Oorlog bedreigt echter ook de financiële mogelijkheden voor de getroffen staten om zich aan te passen aan klimaatverandering en bij te dragen aan vermindering ervan.

Dit zijn dan alleen de materiële gevolgen van oorlog, die overigens generaties lang gevoeld zullen worden. Het grote menselijk leed van oorlog komt daar bovenop, zoals we helaas dagelijks kunnen zien in nieuws over de oorlogen in Oekraïne, Gaza en Soedan.

Internationale samenwerking stimuleert pogingen om de klimaatcrisis te matigen. Niet voor niets zijn geopolitiek en internationale samenwerking belangrijke factoren in de klimaatscenario’s van het IPCC. Scenario’s met meer globale risico’s van conflicten door extreem nationalisme en ongelijkheid (Shared Socioeconomic Pathways– SSP 3 en 4) leiden tot veel meer uitstoot en dus hogere opwarming
dan SSP’s waarin internationaal beter wordt samengewerkt. Alleen SSP 5, een scenario met ongebreideld gebruik van fossiele brandstoffen en wereldwijd hoge welvaart, komt hoger uit.

Imperialistische kansen.

Ongetwijfeld zijn we in een SSP-3 wereld aangeland met de imperialistische dromen van Poetin, en nu ook met Trump en zijn aanspraken op Groenland en Canada. Het komt bij beide potentaten voort uit extreem en wraakzuchtig nationalisme. Hoe denken de heren over de extra klimaatontwrichting die hun politiek veroorzaakt? Kort gezegd, het kan ze niets schelen. Ze zien het zelfs als voordelig.

Hoewel de Russische regering het akkoord van Parijs heeft ondertekend, is reductie van het gebruik van fossiele brandstoffen geen beleid vanwege de staatsinkomsten, en ziet men het vaak ook niet als oorzaak van de klimaatverandering. De klimaatopwarming zal wat ongemakken teweeg brengen zoals ontdooiende permafrost, maar een groter deel van het grondgebied wordt geschikter voor landbouw (al in de Sovjet-tijd waren er plannen om door afsluiten van de Bering Straat het klimaat te beïnvloeden
en zo de landbouwproductie te verhogen). De effecten van ontdooiende permafrost op de bodemstabiliteit van de uitgestrekte gebieden met ijsrijke permafrost, de droogte, bosbranden en overstromingen worden daarbij waarschijnlijk flink onderschat. De Russische oorlogsinspanningen in Oekraïne leiden ook tot een lagere prioriteit voor de bestrijding daarvan.

Belangrijker nog zijn de kansen die de Russische regering ziet in de Arctische Oceaan. Die wordt steeds meer ijsvrij en daardoor langer bevaarbaar. De mogelijkheden voor fossiele brandstofwinning op de zeebodem nemen daardoor ook toe. Niet voor niets is er een Russische vlag op de Noordpool geplaatst in 2007, een markering van de Russische aanspraken op het Poolgebied. Ook is de Russische militaire aanwezigheid in het Arctische gebied aanzienlijk versterkt.

De regering-Trump houdt zelfs de schijn niet meer op en heeft zich uit alle klimaatverdragen teruggetrokken. Inmiddels leidt dit tot afbraak van de Amerikaanse klimaatwetenschap,
inclusief het iconische laboratorium in Hawaï waar sinds 1958 de broeikasgassen in de atmosfeer worden gemeten, en zware bezuinigingen op de Amerikaanse weer- en oceanografische dienst NOAA, waar honderden ontslagen vallen en mogelijk zelfs een reductie van 50% van het personeelsbestand. Hierdoor komt ook het verzamelen van belangrijke weer- en klimaatgegevens in gevaar.

Net als Poetin ziet Trump ook voordelen in opwarming. Daar komt ook zijn opdringerige belangstelling voor Groenland en Canada vandaan. Hij weet heel goed dat er wat te halen valt als er minder ijs ligt door de opwarming. Daarmee komt komen de Verenigde Staten overigens ook in directe concurrentie met de Arctische politiek van Rusland.

Het gaat om fossiele brandstoffen en metalen, en daarvoor ligt zelfs wapengeweld op tafel als optie. Ik had tijdens de Koude Oorlog nooit kunnen bedenken dat de Verenigde Staten een mogelijke vijand konden worden. Trump mag in zijn uitspraken dwaas lijken, maar er ligt tactiek van zijn miljardairs-achterban en van denktanks als de Heritage Foundation achter. Scheppen van chaos in de nationale en internationale rechtsorde schept ook kansen voor hen. Het is hetzelfde grondstoffen-imperialisme als dat van Poetin.

Een nieuwe strijd om grondstoffen.

In een speculatief doch interessant essay van de Amerikaanse schrijfster Anna Branten wordt dit ‘klimaat-feodalisme’ (climate feudalism) genoemd. Zij stelt de vraag of de politiek van Trump het standaard radicaal-rechtse liedje van klimaatontkenning is, of misschien iets anders: een voorbereiding op een toekomst waarin oorlogen om grondstoffen de norm zijn. Je kunt stellen dat oorlogen altijd al om land en grondstoffen gingen. Maar de klimaatopwarming stimuleert het extra doordat er nieuwe kansen voor mijnbouw en andere exploitatie komen door het slinken van zee-ijs, ijskappen en gletsjers.

Klimaatopwarming wordt hierbij niet gezien als iets wat we moeten voorkomen, maar als een kans, een strategische “business opportunity”. Wie beslag weet te leggen op de laatste grote voorraden fossiele brandstoffen en andere grondstoffen in de poolgebieden, wint ongekende geopolitieke macht en rijkdom. Een razende race om de laatste wildernis te plunderen.

De ontwrichtende effecten van klimaatverandering op de maatschappij zijn voor Amerikaanse en Russische oligarchen niet interessant. Hooguit weer een kans om via de chaos die dat schept, autoritair leiderschap te vestigen. De rijksten kunnen zich er toch wel aan onttrekken met hun miljarden, op plaatsen waar de klimaatontwrichting minder hard toeslaat (of dat denken ze althans). Elon Musk droomt zelfs van een Planet B: Mars. Zij zijn de superieure grootheden, de rest van de mensheid zoekt het maar uit.

Matiging van de klimaatcrisis druist daarnaast recht tegen de ideologie van Trump en zijn miljardairs in. Daarvoor is namelijk internationale samenwerking, stabiliteit en eerlijke verdeling nodig. Dat wringt met Trumps denkwereld van ‘survival of the fittest’ en het libertarisme van de miljardairs achter Trump, die iedere vorm van regulerende overheid het liefst afbreken.

Zolang je kiezers nodig hebt voor de macht moet je natuurlijk wel een ander verhaal vertellen. Iets wat ze graag willen horen – klimaatverandering is onzin en klimaatmaatregelen pakken jou je welvaart af. Niet vertellen dat jijzelf de ontwrichtende gevolgen van de opwarming als een business opportunity ziet. Klimaatprotesten kun je negeren of criminaliseren als ze te luidruchtig worden. Of Trump zo rationaal denkt is moeilijk te zeggen, maar zijn financiers in de fossiele-brandstof industrie weten zelf heel goed welke nieuwe kansen de door hun producten veroorzaakte klimaatverandering biedt.

Waar staan we nu?

Als klimaatnerd weet ik niet wat geopolitieke wijsheid is. Herbewapenen van Europa is een logische reactie op de nieuwe dreigingen, maar kan ten koste gaan van klimaatdoelen. Aan de andere kant is het klimaat ook gebaat bij voorkomen van oorlog en verder afbrokkelen van de internationale rechtsorde. Dat kan de internationale samenwerking in het bestrijden van de klimaatcrisis weer versterken. Het is helaas gebleken dat die rechtsorde niet alleen op welwillendheid gebouwd kan worden.

In Nederland en in Europa wordt wel eens een tegenstelling tussen de geopolitieke dreigingen en het halen van de klimaatdoelen gesuggereerd. Volgens die redenering zou Europa meer fossiele brandstoffen moeten winnen vanwege energie-onafhankelijkheid van zowel Rusland als de Verenigde Staten. Het is valse tegenstelling, want versnelling van energietransitie om CO₂ uitstoot te verlagen draagt ook bij aan energie-onafhankelijkheid.

Nu een van de grootste uitstoters van broeikasgassen, de Verenigde Staten, zich terugtrekt uit klimaatverdragen worden klimaatmaatregelen juist extra dringend. Helaas worden door opwarming versterkte rampen zoals afgelopen jaar in Valencia door de geopolitieke chaos te snel vergeten. Het is juist nu heel hard nodig om goed klimaatbeleid, met reductie van uitstoot van broeikasgassen en aanpassing aan een warmere wereld, op de politieke agenda te houden als onderdeel van onze veiligheid.

Verder kunnen we alleen maar hopen dat de Amerikaanse democratie niet tot op de grond toe wordt afgebroken in de komende vier jaar. Als gewone burger is het enige wat je kunt doen democratie, onafhankelijke wetenschap en de waarden van gelijkheid en rechtvaardigheid verdedigen. En dat met veel internationale ‘coalitions of the willing’ van gewone burgers die van hun kinderen en kleinkinderen houden.

Zoeken

Zoeken